Suwalszczyzna - "kościół sudawski"

[Maślanek_Joanna]

Witam,
poszukuję informacji na temat "kościoła sudawskiego".
Miejscowość Sudawskie należała (na pocz. XIXw., teraz nieistotne) do parafii Wiżajny - w aktach parafii Wiżajny są akta z tej miejscowości. Słownik Geograficzny KP też mówi, że Sudawskie to parafia Wiżajny.
A jednocześnie w tychże wiżjanskich aktach pojawiają się informacje o "metrykach wyjętych z kościoła sudawskiego".

Czy to oznacza, że w Sudawskie mógł istnieć jakiś kościół filialny? Ale chyba w takim przypadku akta i tak prowadzono w parafii, a nie w filii?

Jak to można rozumieć?

Pozdrawiam
Joanna

[Andrzej75]

Podejrzewam jakiś błąd spisującego. Może chodziło o kościół suwalski? A może ktoś, kogo dotyczyła metryka, pochodził ze wsi Sudawskie i spisujący zamiast "wiżajńskiego" napisał "sudawskiego"?
W 1784 r. w dekanacie Olwita nie ma żadnej wzmianki o kościele sudawskim.
http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata ... ublication
W 1881 r. w par. Wiżajny był tylko kościół parafialny i kaplica w Smolnikach.
http://dlibra.kul.pl/dlibra/docmetadata ... ublication
Zdaje się, że na przełomie XVIII i XIX w. przez krótki czas był we wsi Sudawskie zbór ewangelicki, ale wątpię, żeby to o to chodziło.

[jamiolkowski_jerzy]

Głowy nie dam ale podejrzewam że parafia w Wizajnch mogła być nazywana także sudawską . Wynikało to stąd że na tym terenie oprócz dominujacej własności królewskiei była także własność prywatna min folwark Sudawskie zwany starostwem niegrodowym. O tym niżej
http://marcinimatylda.blox.pl/html/1310 ... tml?6,2006
Nie słyszałem aby był tam kiedykolwiek kosciół chocby tylko filialny.
I jeszcze jedno tytułem sprostowania bo nie dotyczy to tej sytuacji - file prowadziły ksiegi metrykalne.Tak przynajmniej było na znanych mi terenach Podlasia.
Pozdrawiam

[Maślanek_Joanna]

Bardzo dziękuję
Pozdrawiam
Joanna

[ROMAN_B]

Witaj Joanno.

Sudawskie – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, w gminie Wiżajny. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego. Wzniesienia morenowe w okolicach wsi nazywane są Górami Sudawskimi. Około 0,5 km na północ od wsi położone jest wzniesienie Gulberek ze średniowiecznym grodziskiem Jaćwingów.
Gulberek – wzniesienie morenowe położone na Pojezierzu Wschodniosuwalskim we wsi Sudawskie w gminie Wiżajny w pow. suwalskim. Na wzniesieniu znajduje się średniowieczne grodzisko Jaćwingów. Zalesiono wzniesienie z grodziskiem położone jest ok. 0,5 km na północ od wsi na obszarze tzw. Gór Sudawskich. Okoliczna ludność nazywała też wzniesienie Mała Warszawa lub Święta Góra. Według miejscowej tradycji na wzgórzu miał stać dawniej kościół, który zapadł się pod ziemię.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sudawskie
https://pl.wikipedia.org/wiki/Gulberek
http://www.linia-polnocna.internetdsl.p ... era_S.html

Tak więc, według przekazów mieszkańców wsi Sudawskie i okolicznych miejscowości na wzgórzu we wsi Sudawskie miał znajdować się kościół, który uległ zniszczeniu [ zapadł się pod ziemię ]. Zatem, czy informacja ta jest prawdziwa, czy jest tylko legendą? Joanno, wspominasz, że w dokumentach z kościoła w Wiżajnach
pojawiają się informacje o "metrykach wyjętych z kościoła sudawskiego" [ początek XIX wieku ]. Skoro w oficjalnych dokumentach kościoła w Wiżajnach pojawia się informacja o kościele sudawskim, to zapewne taki kościół istniał – dowodem na istnienie kościoła sudawskiego jest zapis [ sama o nim wspominasz w swoim poście ], który mówi „metrykach wyjętych z kościoła sudawskiego". Powstaje zatem pytanie, gdzie znajdował się kościół sudawski? Z Wikipedii [ tekst powyżej zamieszczony ] wynika, że według przekazu ludowego kościół miał znajdować się we wsi Sudawskie.
Znalazłem informacje, które rzucają nieco więcej światła na kościół i parafię sudawską.
„Pierwsi wyznawcy protestantyzmu pojawili się na terenach Suwalszczyzny zaraz po reformacji, która miała miejsce w 1517 r. W połowie XIX wieku powstała diecezja augustowska z siedzibą w Suwałkach. Należały do niej: parafia w Mariampolu z filiałami w Wiłkowyszkach, Kalwarii i Serejach; parafia w Suwałkach z filią w Augustowie oraz parafia w Wiżajnach z filiałem w Wisztyńcu. Parafia w Mariampolu (obecnie terytorium Republiki Litewskiej) powstała samorzutnie w 1822 r., jednak z powodu braku akceptacji ze strony władz rządowych Królestwa w Warszawie nie mogła uzyskać zatwierdzenia. Stan ten zmienił się dopiero po wysłaniu pisma bezpośrednio do Cara Aleksandra I. W roku 1827 wybrano zarząd parafii. Od roku 1833 parafia posiadała własnego mieszkającego na stałe księdza. W skład parafii wchodziły filiały w Kalwarii-założony w 1832r., w Wiłkowyszkach- zał. 1833 r., Serejach- zał. 1851r ( choć w zasadzie istniał on od czasów reformacji). W latach 60-tych XIX wieku parafia łącznie z filiałami liczyła ok. 6500 wiernych i posiadała 5 szkół, w których uczyło się 225 dzieci. Nabożeństwa z racji narodowości wiernych odprawiano w języku polskim, litewskim i niemieckim. Parafia uległa rozwiązaniu wraz z wybuchem II wojny światowej.
W połowie XVIII wieku luteranie pojawili się w okolicy Wiżajn, gdzie została zorganizowana parafia. Niestety nie wiadomo nam wiele na temat działalności owej parafii jako, że nie zachowały się do naszych czasów żadne dokumenty z tamtego okresu. Wiadomo jedynie, iż pod koniec XVIII w niejaki Borowski, właściciel majątku Sudawskie wybudował na swym terenie kościół ewangelicki, w którym to nabożeństwa odprawiał ks. Andrzej Grabowski dojeżdżający z terenu Prus Wschodnich. Jego odejście do Suwałk w roku 1802 spowodowało upadek parafii. Przez długi okres trwały starania lokalnych ewangelików o przywrócenie parafii, jednak dopiero w 1842 r. wybrali oni kolegium kościelne, które reaktywowało działalność tejże parafii, a nawet doszło do ustanowienia filiału w Wisztyńcu. Z powodu braku odpowiedniego lokum w Wiżajnach przez pewien czas mieszkał tam ksiądz Andrzej Grabowski. Szacuje się, iż w latach 60-tych XIX w. parafia wraz z filiałem liczyła ok. 4800 wiernych oraz dysponowała 4 szkołami, w których uczyło się 134 dzieci. Parafianie byli narodowości polskiej, niemieckiej, jak i litewskiej w związku z czym nabożeństwa odprawiane były w tych językach. Murowany kościół przetrwał do czasów II wojny światowej, a po jej zakończeniu został rozebrany. Dzisiaj jedynymi śladami obecności luteran na tych ziemiach są resztki cmentarza ewangelickiego.” [ za Red – Dragon; Historia Ewangelików w Suwałkach; 2011 ]. Więcej pod linkiem:
http://www.forum.suwalki.pl/historia/hi ... suwalkach/

Joanno, może powyższe informacje pomogą Ci w ustaleniu kościoła sudawskiego. Może faktycznie chodzi o kościół ewangelicki, który znajdował się na terenie majątku Sudawskie, i który został wybudował niejaki Borowski, właściciel dóbr Sudawskie.
O takiej możliwości wspomniał też Andrzej w swoim poście.

Pozdrawiam – Roman.

[Andrzej75]

Skoro w oficjalnych dokumentach kościoła w Wiżajnach pojawia się informacja o kościele sudawskim, to zapewne taki kościół istniał – dowodem na istnienie kościoła sudawskiego jest zapis [ sama o nim wspominasz w swoim poście ], który mówi „metrykach wyjętych z kościoła sudawskiego".

Tyle że oficjalne dokumenty wyższego, diecezjalnego szczebla raczej nie potwierdzają istnienia takiego kościoła. Metryki są dokumentami urzędowymi, co nie znaczy, że nie ma w nich błędów. Ja bym się jednak skłaniał do tego, że "kościół sudawski" to albo pomyłka pisarza, albo (jak to wskazał Jerzy Jamiołkowski) alternatywne określenie kościoła w Wiżajnach. Oczywiście najlepiej byłoby wziąć jakąś konkretną metrykę rzekomo z kościoła sudawskiego i sprawdzić, czy tak naprawdę nie pochodzi ona z ksiąg kościoła w Wiżajnach.

[Maślanek_Joanna]

No to tu jest przykład:
http://www.szukajwarchiwach.pl/63/169/0 ... hG2DvH_-0w
Jan Dziurman, ur w Laskowskich (tu to nie jest napisane wprost, ale przy następnych ślubach tak podawał) - pokazuje metrykę z kościoła sudawskiego, a jednocześnie panna - metrykę z kościoła wiżajnskiego.
Akt pochodzi z 1822 roku, a Jan urodzony w 1798 - nie mam gdzie sprawdzić, czy to metryka z Wiżajn, bo dostępne akta zaczynają się od 1808 roku...
Pozdrawiam
Joanna

[Andrzej75]

Przejrzałem alegaty z 1820 r. do ślubów z parafii Wiżajny i znajdują się w nich metryki ewangelickie, wystawione przez pastora Grabowskiego. Np. tutaj:
http://www.szukajwarchiwach.pl/63/169/0 ... xx1ORp5_fA
"in ecclesia sudawcensi [...] baptizatus (ochrzczony [...] w kościele sudawskim)" – to dotyczy 1796 r.; ale odpis wystawiony jest w 1820 r. też we wsi Sudawskie.
Jest też po niemiecku, ale tego już dobrze nie rozczytam:
http://www.szukajwarchiwach.pl/63/169/0 ... SM_i-Sn1MA
Według mnie jest tam: "in Sudawskie [...] getauft (ochrzczona [...] w Sudawskich)" – chrzest z 1795 r., odpis z 1820 r.

Wszystko więc wskazuje na to, że "kościół sudawski" to luterański "zbór sudawski", który na przełomie XVIII i XIX w. prowadził własne księgi metrykalne, a katolickiego kościoła we wsi Sudawskie nie było.

[Warakomski]

Jeszcze w XVII w. / kontrreformacja/ o kościół w Wiżajnach trwały przepychanki z udziałem ewangelików reformowanych / kalwini/, a dokładniej Radziwiłłów birżańskich i katolików. Chodziło oczywiście o rewindykację kościołów katolickich.
http://www.epaveldas.lt/paieska?p_p_id= ... Vizain&t=1

Pod koniec XVIII w. właścicielem Sudawskich był J. Baranowski. Tak wynika z DOKUMENTÓW KAMERY WOJNY I DOMEN W BIAŁYMSTOKU 1796-1807. 28 X 1797. J. Baranowski, zwraca się do króla z prośbą o przysłanie komisji taksującej, która oszacowałaby wartość folwarków Wilkobole i Sudawskie.
http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata ... ublication

Tenże Baranowski zbudował zbór ewangelicki / augsburski czy reformowany?/. W 1792 r. z nadania Stanisława Augusta Poniatowskiego powstała parafia ewangelicko – augsburska w Chmielówce koło Suwałk, parafię tę obsługiwał pastor, który do 1802 r. był pastorem w kościele sudawskim. W Wiżajnach kościół ewangelicko – augsburski powstaje dopiero w 1844 r. a w Suwałkach w 1841 r.
„Kościoły ewangelicko-augsburski w Polsce 1555-1939” Eduard Kneifel
„EWANGELICY WE WSCHODNIM REJON KROLESTWA POLSKIEGO”- ks. Witold Jemielity
http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pra ... 11-170.pdf

W 1744 r. parafia w Wiżajnach miała filię w Lubowie.
http://mem.net.pl/stg/diecezjawilenska1744p.htm
Krzysztof

[ROMAN_B]

Witam ponownie.

Joanno, zauważyłem, że moje informacje mówiące o istnieniu ewangelickiego kościoła sudawskiego w majątku [ wsi ] Sudawskie potwierdzają się – post Andrzeja i post Krzysztofa.

Pozdrawiam – Roman.


Andrzeju, każda informacja, która wspomina o istnieniu, czy wybudowaniu kościoła ewangelickiego w jakieś miejscowości, w tym przypadku majątek Sudawskie, wymaga pogłębienia, sprawdzenia oraz weryfikacji. Niemniej jednak nie należy, moim zdaniem, jej odrzucać na samym początku. Nigdy nie wiadomo, czy ponad 200 lat temu nie było kościoła ewangelickiego w majątku Sudawskie? Zauważyłem, że sprawdziłeś alegaty z kościoła rzymskokatolickiego w Wiżajnach z lat 20 XIX wieku i odnalazłeś odpisy aktów urodzenia z kościoła sudawskiego [ ewangelickiego ], które wystawione były przez księdza [ pastora ] Grabowskiego a dotyczyły urodzeń z końca XVIII wieku. Wniosek jaki z tego płynie to, że na przełomie XVIII i XIX wieku w majątku Sudawskie był kościół ewangelicki, który był nazywany kościołem sudawskim. Zatem, moje informacje, zawarte w moim pierwszym poście, mówiące o istnieniu ewangelickiego kościoła w majątku Sudawskie [ też i wieś Sudawskie ] zweryfikowałeś i potwierdziłeś. We wsi Sudawskie nigdy nie było kościoła rzymskokatolickiego. Wieś Sudawskie podlegała pod kościół rzymskokatolicki w Wiżajnach.

Pozdrawiam – Roman.

[Andrzej75]

Romanie,
zgadzam z tym, że pewnych hipotez nie można już na samym wstępie kategorycznie wykluczać. I ja w swoim pierwszym poście wspomniałem o zborze sudawskim. Wątpiłem, czy to on był "kościołem sudawskim", nie mając konkretnych dat, kiedy takie określenie występowało, nie wiedząc, czy było ono częste czy rzadkie. Kiedy jednak Joanna podała przykład, to, co dotychczas uważałem za bardzo mało prawdopodobne, okazało się jak najbardziej możliwe. Tak więc zwracam w tej kwestii honor zarówno Tobie, jak i nadszarpniętej przez mnie wiarygodności ksiąg metrykalnych.

[Maślanek_Joanna]

Andrzeju, czy masz dostęp do allegat z 1822 - do tego ślubu, którego link podałam?!
Uszczęśliwiłbyś mnie niebotycznie odpisami aktami urodzenia obojga młodych - moich 4-pra Czy masz dostęp tylko do tego na szukajwarchiwach?

Co do akt ewangelickich - biorąc pod uwagę, że w tej rodzinie część aktów (późniejszych) pochodzi z kościołów rzymsko-katolickich, a część ewangelickich - teoria o ewangelickim chrzcie Jana Żermana jest jak najbardziej prawdopodobna .
No to rodzi się kolejne pytanie - gdzie mogą być zachowane akta tego ewangelickiego kościoła w Sudawskie.

Pozdrawiam serdecznie
Joanna

[Andrzej75]

Oj, niestety Na "szukaj w archiwach" zdigitalizowane są tylko alegaty z 1812 i 1820 r. oraz z l. 1905, 1910 i 1912; załączników z roku 1822 w Archiwum w Suwałkach w ogóle nie ma:
http://www.szukajwarchiwach.pl/63/169/0/2#tabJednostki