majątki skarbu państwa początek XIX w

[marcinguzek]

Witam!
czy orientujecie jakie stosunki panowały w majątkach, folwarkach - ekonomia skarbu państwa, na początku XIX w w zaborze Rosyjskim?

mój przodek sprowadził się do wsi która należała do skarbu państwa; wieś należała uprzednio do zakonu, po kasacie w 1815 przeszła do skarbu Państwa;

na jakich zasadach mógł osiedlić się w takiej wsi? i zostać "gospodarzem"?

pozdrawiam
Marcin

[luigi37]

Wszędzie było podobnie tam gdzie była pańszczyzna. Wsią czy folwarkiem ktoś musiał dysponować, czy posesor będący wójtem czy kto inny zamieszkały we dworze/wójtostwie. Właśnie dwór mógł osadzić chłopów na gospodarstwie, w szczególności świeże małżeństwa np. przybyłego parobka z miejscową wdową, gdy we wsi np. w wyniku wojen bądź ucieczek chłopów (a były takie) były wolne role to jak najbardziej łatwiej było zostać osadzonym na ziemi. Za ziemię standardowo czyniono pańszczyznę i płacono powinności w gotowym pieniądzu i/lub w dobrach naturalnych. Dwór odgrywał chyba nawet większą rolę niż nam się wydaje... gdy gromada wiejska spostrzegła że chłop źle gospodarzy, role leżą odłogiem, grosz aż nad potrzeby przepija w karczmie to mogła podburzyć dwór przeciw temu i wówczas dwór mógł usunąć chłopa z roli i zepchnąć do klasy wyrobnika, bądź pozbawiając chałupy do komornika. W interesie dworu było żenić parobków, wdowców i wydawać za mąż wdowy, byle było komu ziemię trzymać i uprawiać. Dwór często dokładał grosza do wyprawienia wesela, gdy osadzał chłopów na pustej roli to budował im chałupę bądź dawał jakieś dobra na ten cel (albo ulgi wobec powinności dworskich). Chłop przecież będący poniewierany, na pańskiej roli, w pańskim lesie co najwyżej chrust zbierać mógł, sam by nic w szczerym polu nie stworzył i stąd jakieś tam wsparcie ("łaska") ze strony dworu. W kompleksach dóbr często znane były "inwentarze" czyli spis chłopów z powinnościami wobec dworu, podatkami i ich majątkiem, a także zasadami np. jedną taką zasadę spotkałem że włościanie zobowiązani są pomóc innym włościanom gdy ucierpią w pogorzeli.
Nie chciałem zabierać głosu pierwszy by czegoś nie namieszać ale myślę że cąłkiem pomyślnie zebrałem wiele informacji w całość.

Pozdrawiam,
Adam

[Tomasz_Lenczewski]

Chłop miał jakieś zabezpieczenie ze strony dworu. Nie musiał się martwić, które po zniesieniu tego zniewolenia spowodowały, że w wielu przypadkach było to dla niego trudne. Są na to świadectwa. Oczywiście to nie było regułą, ale nie można generalizować w żadną stronę. Pozdrawiam Tomek

[marcinguzek]

dziękuję serdecznie Adam, za to przybliżenie tematu;
w przypadku moich przodków było to małżeństwo dzieci wyrobników (panna młoda miała 15 lat)
na podstawie tego co napisałeś możemy założyć że po wojnach napoleońskich (małżeństwo miało miejsce w 1826) zostało wolne gospodarstwo we wsi? bądź wysiedlono gospodarza który źle gospodarował? albo dzierżawca majątku wspomógł moich przodków w wybudowaniu gospodarstwa?

rozumiem że wszystkie powyższe rozwiązania były w interesie dzierżawcy? bo majątek należał do skarbu państwa;
słyszałem o inwentarzu czynszów z 1848 - tabele prestacyjne, niestety chyba się nie zachowały dla majątku/folwarku w którym mieszkali moi przodkowie; gdzie szukać innych "inwentarzy" - spisów chłopów z powinnościami?

pozdrawiam
Marcin

[slawek_krakow]

A czy można by wiedzieć o jaką wieś chodzi?

[marcinguzek]

parafia Winnica, wieś Domosław (powiat pułtuski gubernia łomżyńska); do kasaty w 1815 wieś należała do Kanoników Laterańskich z Czerwińska ;
wg Słownika Geograficznego z 1880 należała do ekonomi rządowej Gołądkowo, w 1835 nadana jako majorat/donacja ks Gorczakow (późniejszemu namiestnikowi Królestwa Polskiego)
http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/652

pozdrawiam
Marcin

[Ted_B]

Witam !
Dokumentów dotyczących okresu po 1815 roku możesz szukać w AP Białystok. Zwłaszcza należałoby przejrzeć inwentarz do zespołu 4/6 "Rząd Gubernialny Łomżyński" oraz do zespołu 4/28 "Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Suwalskiej i Łomżyńskiej" i to poszukać interesujących rzeczy.
Cześć dokumentów z archiwum w Łomży zostało przekazane do AGAD w Warszawie i tu niestety spora część uległa zniszczeniu w czasie Powstania Warszawskiego (głównie akta łomżyńskie).
Niestety dokumenty z XIX wieku rzadko wymieniają rzeczy, które Cię interesują. Przy dobrach rządowych możemy się z tym spotkać przy jakiś umowach dzierżawnych (zazwyczaj zawierane na okres 2-5 lat, chociaż w okresie schyłkowym spotkałem się nawet z umowami na 12 lat).
Co do okresu wcześniejszego, gdy wieś należała do włości kościelnych sprawa przedstawia się zapewne jeszcze gorzej. Akta będą w posiadaniu zakonu w Czerwieńsku. Wprawdzie to nie mój rejon, ale wiem z autopsji, że dostęp do tych dokumentów kościelnych jest bardzo utrudniony. Ale może w Czerwieńsku jest inaczej ?
Jakieś dokumenty szczątkowe z tego wcześniejszego okresu mogą być w księgach grodzkich i ziemskich dla tego rejonu. Ale będzie tego niewiele - zapewne akta dzierżaw dóbr kościelnych powinny być.
Pozdrawiam !
Tadek

[marcinguzek]

Tadeusz, dziękuję serdecznie za uwagi! przejrzałem w Sezamie zasoby z AP Białystok dot guberni łomżyńskiej, niestety nic tam nie było dotyczącego regionu którym się interesuje;
nie jestem biegły w archiwach więc jakbyś mógł zobaczyć to swoim okiem byłbym wdzięczny?
ja przejrzałem zasób : Urząd Gubernialny Łomżyński do Spraw Włościańskich ale jak można gdzieś indziej tego szukać będę wdzięczny za wskazówki?
znalazłem też Komisarz do Spraw Włościańskich Powiatu w AP Pułtusk; również nic :/

jeżeli chodzi o zakon to został on zlikwidowany na terenach Polski i akta znajdują się w AD Płock, miałem trochę szczęścia bo kasata objęta była grantem i znalazłem osobę która sfotografowała cały zasób, niestety nic nie znalazła (jedna wieś za mała sprawa na akta całego zakonu)

w AGAD kasata klasztoru zajmowała się p. dr Kroszka (?) która wspomaga genealogów - tez nic, rządowe dokumenty po kasacie też się nie zachowały; trochę liczyłem na to, że Gorczakow, właściciel dóbr po powstaniu listopadowym, był znaną postacią historyczną, więc może coś się w AGAD zachowało? ale nie wiem jak i gdzie szukać (jedyny zapis jaki znalazłem do spór sądowy z dzierżawcą Gołądkowa jak będę w Polsce to zajrzę - mieszkam w Londynie); ale jak pisałem nie jestem biegły w szukaniu w archiwach;

będę wdzięczny za wszelkie wskazówki dotyczące ekonomi skarbu Państwa, donacji/majoratów bądź miejsc gdzie były przechowywane "tabele powinności włościan" lub inne podobne dokumenty

pozdrawiam
Marcin

[Ted_B]

Witam !
Te pozycje które Pan wymienił będą zawierać:
a) Urząd Gubernialny Łomżyński do Spraw Włościańskich - tutaj powinny być tabele likwidacyjne dla poszczególnych wsi. Nie chcę się wymądrzać, ale przy dobrach rządowych nie wiem w jaki sposób przeprowadzane było uwłaszczenie. Siedzę w historii miejscowości, która cały czas była szlachecka - i w takim przypadku materiału jest multum (Kraków, Kielce, Katowice, nie wspominając pomniejszych archiwów). Przy dobrach szlacheckich uwłaszczeniem objęci byli tylko ci chłopi co wcześniej ziemię posiadali (dzierżawili od pana), w przypadku kościelnych całe dobra były rozparcelowane, zaś jak było przy rządowych nie wiem.
b) Komisarz do Spraw Włościańskich Powiatu ... - ten zespół zawiera jednostki archiwalne zawierające dokumenty odnoszące się poszczególnych wsi w danym powiecie w okresie po uwłaszczeniu (czyli od 1864, a właściwie od 1866 roku do praktycznie 1915 r.). Moja wieś ma dokumenty w 5 j.a. Są to sprawy głównie dotyczące pomiarów gruntów, sporów granicznych, serwitutów, zebrań wiejskich, itp. Ciekawa rzecz, tylko, że 90 % po rosyjsku pismem praktycznie trudnym do odczytania (w porównaniu z aktami stanu cywilnego).
Jutro będę późno, ale w czwartek przewertuję zasoby AP Białystok, AGAD Warszawa i widzę, że jest odział w Łomży - to Panu coś poradzę.
Ten zespół nr 6 (4/6) - to jest takie wszystko. W Białymstoku widzę, że Gubernia Łomżyńska ma coś 3 tyś. j.a. To niewiele w porównaniu z Gub. Kielecką do której inwentarz jest w 3 tomach (ponad 30 tyś. j.a.). A u mnie jest jeszcze Gub. Radomska (też masa materiału) - tylko już za daleko od domu.
Natomiast ten drugi zespół - nr 28 - odnosi się do dóbr rządowych tylko - osobiście nie przeglądałem nic z tych rzeczy.

Pozdrawiam !
Tadek

[marcinguzek]

serdecznie dziękuję za ofertę pomocy, jak pisałem mieszkam na stałe w Londynie i wszelka pomoc z kraju jest dla mnie nieoceniona!

tu jest Urząd Gubernialny Łomżyński do Spraw Włościańskich
http://szukajwarchiwach.pl/4/12/0#tabZespol
nie znalazłem powiatu Pułtuskiego :/ ani Winnicy, Domosławia czy Gołądkowa

Komisarz do Spraw Włościańskich Powiatu Pułtuskiego w AP Pułtusk też chyba nic nie ma :/
https://apwarsz.home.pl/APW_MAIN/publik ... ultusk.pdf
sygn. 336

może coś w AGAD?

pozdrawiam
Marcin

[jamiolkowski_jerzy]

Warto zawęzić pole poszukiwań. Zważywszy że problem i pytanie dotyczą początków XIX wieku (pierwszej jego połowy)wskazane zasoby AP w Białymstoku są bezprzedmiotowe. Powiat pułtuski w latach 1816 - 1837 wchodził w skład województwa plockiego.
Pozdrawiam

[marcinguzek]

Jerzy, dziękuję serdeczne za podpowiedź;
rzeczywiście wiadomości o osadzeniu mojego przodka mogą znajdować się w archiwum w Płocku!
wydaje mi się, że raczej należy rozszerzyć poszukiwania o województwo płockie?
Rzeczywiście mój przodek pojawia się we tej wsi w latach 20tych XIX w a w aktach wystepuje jako “gospodarz” w latach 30tych. Wydaje mi się jednak, że osadzenie chłopa (dzierżawa?) w jednej ze wsi dóbr skarbu państwa, przez dzierżawcę, to chyba zbyt drobna sprawa aby znalazła odzwierciedlenie w aktach? Mam nadzieję znależć więcej informacji o samej ekonomi rządowej Gołądkowo (może o folwarku Domosław, który był jej częścią) oraz o majoracie dla Gorczkowa z 1935 w archiwach województwa Płockiego.
Prosze mnie poprawic jeżeli się mylę? Czy osadzenie chłopa przez dzierżawcę mogło być odnotowane w jakimś dokumencie ? Jeżeli tak to w jakim? W jakim zasobie są przechowywane tego typu osadzenia? Dzierżawy? Czynsze?

z góry dziękuję za wszelką pomoc, sugestie i uwagi
pozdrawiam
Marcin

[StraszMarek]

Marcinie,
Mialem dosc podobna sprawe w tym samym okresie w okolicach Pabianic. Troche dokumentow i informacji znalazlem:
1. W archwum panstwowym - w aktach najblizszej kancelarii notarialnej. Warto poszukac ewentualnej umowy dzierzawy.
2. W archiwum dzisiejszego sadu okregowego,. Nalezy szukac dokumenrow dotyczacych danej miejscowosci z tego okresu.
3. W ksiegach metrykalnych. Warto wyszukac , takze wsrod zglaszajacych, chrzestnych, swiadkow poszukiwanej osoby, a takze wszystkich innych dzierzawcow z tej wsi, co moze skierowac na nowe tropy i wyciagniecie dalszych wnioskow.
Poza tym nie wykluczalbym bezposredniej umowy z Ekonomia Rzadowa.
Pozdrawiam, Marek

[Ted_B]

Witam !
Panie Marcinie !
Jak już wspomniał powyżej Pan Jurek - jeśli powiat (albo i obwód pułtuski) w latach 1815-1834 należał do województwa płockiego (nie znam historii tego rejonu, więc przyjmuję to za pewnik) - to zapewne jakieś dokumenty znajdują się w AP Płock (zapewne zespół 15 - "Komisja Wojewódzka i Rząd Gubernialny Płocki").
Przed rokiem 1815 wieś była własnością klasztorną, więc jakieś dokumenty oprócz zbiorów klasztornych powinny być w odpowiednim archiwum diecezjalnym.
W AP Płock widzę zespół 35 "Płocki Konsystorz Generalny" (lata 1798 -1939). Nie mam pojęcia do jakiej diecezji należał (czy należy dalej) Czerwińsk. Jeśli by to była diecezja płocka to mogą tu być jakieś reskrypty władzy duchownej dotyczące tego klasztoru i ziem do niego należących.
W Krakowie oprócz archiwum archidiecezjalnego mamy na Wawelu Archiwum Kurii Katedralnej i tam są między innymi dokumenty dot. dóbr należących do biskupstwa krakowskiego. Czy są też dokumenty dot. dóbr zakonnych i jak jest w pańskim rejonie tego niestety nie wiem.
Mój bezpośredni przedmówca wskazał archiwum sądów. Słusznie - chociaż w sądach nic Pan nie znajdzie. Po roku 1815 wszelkie akta umów zawierane były przed rejentami (notariuszami). Również akty dzierżaw, ale w XIX wieku umowy te są już bardziej ogólne - opisywane są powiedzmy powinności całej wsi, a nie wyszczególniane konkretne osoby. Trzeba tylko wiedzieć jaki to był notariusz (pułtuski ?) i szukać w odpowiednim archiwum. Z okresu XIX praktycznie wszystko jest w archiwach. Obecnie sądy zgodnie z przepisami przekazują (po okresie od 5 do 50 lat) dokumenty do odpowiedniego archiwum lub niszczą.
Teraz powracając do wcześniej przekazanych informacji. Pisze Pan, że w takiej pozycji (w takim zespole) nic nie ma. To nieprawda. Pan tak sądzi tylko po przeczytaniu krótkiego opisu danego zespołu archiwalnego z bazy SEZAM. Każdy zespół archiwalny składa się z jednostek archiwalnych (j.a.). Może ich być kilka (np. przy jednym notariuszu olkuskim mamy 5 jednostek, ale jedna jednostka ma grubość ok 20-25 cm !!!) do nawet 30 tyś., albo i więcej. Wszystkie j.a. wchodzące w skład danego zespołu ma Pan wymienione w inwentarzu (księga dostępna w archiwum). Ponadto oprócz zwykłego inwentarza występują też przy niektórych pozycjach inwentarze osobowe i geograficzne. Ich przydatność jest znikoma, zazwyczaj odnoszą się tylko do nazw występujących w tytule - ale zawsze jakaś pomoc. W internecie dostępna jest baza inwentarzy IZA. Jednak sprawdzałem teraz - w AP Płock żadna pozycja nie ma inwentarza, zaś w AP Białystok. Łomża i AGAD żadna pozycja w czasów Gub. Łomżyńskiej nie jest uwzględniona. Pozostaje wertowanie w archiwum.
Czyli powinien się Pan kierować w poszukiwaniach rejonem (województwo, gubernia i powiat lub obwód, ew. gmina, ale to w latach po 1864 r., bo wcześniej gmina to praktycznie wieś (10 dymów, później 50)).
Co do samego "osadzenia chłopa na ziemi" trudno mi się odnieść do tej sprawy. Osobiście nie spotkałem się z czymś takim. Ale zwykli chłopi występują w różnych okolicznościach: pobicia, kradzieże, nie wspominając przypadków, gdy pełnili jakąś funkcję.

Pozdrawiam !
Tadek

[StraszMarek]

Cóż, taką zakończoną sukcesem drogę przeszedłem. I to dwóch przypadkach z lat 20-30tych XIX wieku. Natomiast w dokumentach rządowych, o których piszą koledzy, nic nie znalazłem. Może w innym regionie będzie inaczej...
Jeszcze dwie sprawy w nawiązaniu do uwag Tadka.
1. Oczywiście sądy powinny wszelkie dokumenty archiwalne przekazać do archiwum państwowego. Ja jednak trafiłem na przypadek, gdy tak się nie stało. Udostępniono mi dość gruba teczkę interesującej mnie miejscowości właśnie z tego okresu, zawierająca m. In. poszukiwany przeze mnie odpis aktu notarialnego dzierżawy, który mi umknął podczas przeszukiwania akt notariusza (brak skorowidzow). W teczce było jeszcze kilka innych, bardzo istotnych, nienotarialnych dokumentow.
2. W obu przypadkach chodziło o dzierżawę niewielkich folwarczkow przez mojego pra... , mocno zubozalego szlachcica. Ale jego następcami byli też wloscianie.