Łukaszu, witaj.
Rozważania o pochodzeniu nazwiska Kopera; Góral vel Kopera; Góralczyk seu Kopera.
Pytasz o pochodzenie nazwiska Kopera. Napisałeś, że w roku 1717 było ono zapisywane jako fraza Góral vel Kopera oraz Góralczyk seu Kopera. Rozumiem, że potomkiem osoby, która w roku 1717 nazywana była Góral vel Kopera albo Góralczyk seu Kopera była osoba, która nosiła już miano Kopera. Wspomniałeś też, że Twoja rodzina zamieszkuje w okolicach Radomska – Pajęczna w województwie łódzkim.
Każde przeszłe czy współczesne nazwisko to zagadka etymologiczna, w tym i nazwa osobowa Kopera, Góral vel Kopera oraz Góralczyk seu Kopera, która kryje w sobie pochodzenie konkretnej nazwy [ wyrazu, nazwania ], jego źródłosłów oraz zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Rozszyfrowanie polega na odtworzenie wyjściowej postaci wyrazu, wykrycie przypuszczalnego znaczenia pierwotnego, wyjaśnienie jego dalszego rozwoju semantycznego i objaśnienie struktury morfologicznej. Badania etymologiczne opiera się często na analizie porównawczej. Bywa, że nie da się jednoznacznie ustalić pochodzenia i znaczenia konkretnej nazwy osobowej i dlatego mogą istnieć obok siebie różne genezy tego samego miana. Czasami pomocna bywa ludowa etymologia, która zazwyczaj próbuje określać pochodzenie wyrazów na podstawie podobieństwa ich formy dźwiękowej [ wymowy, brzmienia ] do innych wyrazów.
Nielekko jest bez szerszego kontekstu lub innych dodatkowych informacji wnioskować o pochodzeniu nazwiska Kopera, Góral vel Kopera oraz Góralczyk seu Kopera. W mojej ocenie tylko wszechstronna kwerenda różnych źródeł, w tym dokumentów historycznych, genealogicznych, słownikowych czy językoznawczych może, choć nie musi, odpowiedzieć na pytanie od kogo, od czego, w jaki sposób i kiedy powstała konkretna nazwa osobowa oraz rozwiać różne dylematy odnoszące się do pochodzenia społecznego albo etnicznego osób noszących wspomniane miana. Bo jak mówił profesor Kazimierz Rymut: „By w sposób prawidłowy podać genezę konkretnego nazwiska, trzeba by śledzić historię danej rodziny. Tak samo brzmiące dzisiejsze nazwiska dwu rodzin mogą mieć bowiem dwie różne genezy”. Natomiast, profesor Aleksander Brückner wielokrotnie pisał, że „my dziś nie rozumiemy znaczenia różnych słów używanych dawniej”. Pamiętać też trzeba, że niektóre słowa mogą pochodzić z różnych historycznych dialektów języka polskiego, w tym i z gwary. Nie można też wykluczyć, iż wspomniane miano jest reliktem wywodzącym się z języka [pra]słowiańskiego albo staropolskiego. W grę mogą też wchodzić inne języki a tym samym i hybrydy językowe.
Moje rozważania zacznę od wyjaśnienia znaczenia wyrazu vel oraz seu, który występował jak część nazwy osobowej. Słowo vel i seu pochodzi z języka łacińskiego. Słowo vel to łaciński spójnik i w tym języku znaczy albo, czyli. W języku polskim występuje wyraz vel i jest on latynizmem [ latynizm to wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa, przejęte z języka łacińskiego albo na nim wzorowane ]. W języku polskim wyraz vel znaczył i znaczy: albo, czyli; rzadziej albo też, albo raczej. Kiedy vel występuje z dwoma nazwiskami, wówczas wskazuje na to, że ktoś ich używał lub/i używa. Zwykle przynajmniej jedno z tych mian jest fałszywe albo celowo zmienione po to, by jego właściciel mógł ukryć tożsamość albo ma funkcję przezwiska [ pseudonimu ], na przykład Joanna Chmielewska vel Irena Barbara Kuhn – Joanna Chmielewska to pseudonim artystyczny a prawdziwe tej imię pisarki brzmi Irena Barbara Kuhn. Wyraz seu to łaciński spójnik i w tym języku znaczy lub, albo.
W księgach metrykalnych używano wielu łacińskich wyrazów, na przykład: alias, dicto, seu, sive, vel, do utożsamiania różnych wariantów nazw osobowych [ nazwań ] danej osoby. Świadczy to jedynie, że dana osoba byłą znana pod jednym albo drugim mianem w danej społeczności.
Zatem, nazwa osobowa Góral vel Kopera mówi nam, że nosiciel miana Góral był również powszechnie znany pod swoim nazwiskiem, przezwiskiem, nazwaniem Kopera [ Góral albo, czyli Kopera ]. Ta konstatacja przekłada się również na miano Góralczyk seu Kopera. Tak więc osoba o nazwisku Góralczyk w pewnym środowisku była ogólnie znana też pod nazwą osobową Kopera [ Góralczyk lub, albo Kopera ].
Nazwa osobowa Góralczyk.
Nazwa osobowa Góralczyk to derywat. Derywat to podzielna jednostka słowotwórcza, pochodna formalnie i semantycznie od jakiegoś leksemu [ podstawy słowotwórczej ]. Derywaty są zawsze konstrukcjami dwuczłonowymi: składają się z tematu słowotwórczego [ części podstawy obecnej w wyrazie pochodnym słowotwórczo ] oraz formantu [ znaku formalnego przekształcenia wyrazu podstawowego w derywat ]. Zatem, miano Góralczyk zbudowane jest z tematu słowotwórczego Góral- oraz sufiksu -czyk. Zapisać to można w następujący sposób: Góral + czyk = Góralczyk. Sufiks -czyk powstał od przyrostka -ik poprzez absorpcję z formacji zakończonych na -ec, np. chłopczyk < chłopiec; kopczyk < kopiec. Cząstka -ik wywodzi się od przyrostka -ic. Sufiks -ic to fonetycznie przekształcony prasłowiański -itь, którego podstawowym znaczeniem było „pochodzenie w ogólności” od kogoś czy skądś. Na gruncie polskim utrwaliło się znaczenie pochodzenia od kogoś, a właściwie znaczenie patronimiczne. Niemniej jednak funkcja „skądś” nie zaginęła i tworzy nazwy mieszkańców, głównie od niektórych nazw obcych, np. Afgańczyk < Afganistan, Chińczyk < Chiny, mediolańczyk < Mediolan, ołomuńczyk < Ołomuniec. Nie należy zapominać też o funkcji deminutywnej [ zdrobnienia ] przyrostka -czyk oraz czysto strukturalnej funkcji nazwiskotwórczej. Zatem sufiks -czyk historycznie tworzył i nadal może tworzyć nazwy własne:
1. patronimiczne [ odojcowskie ]:
• od imienia ojca; np. Adamczyk < Adam. Stary Adam, Adamczyk syn;
• od zawodu, godności, stanowiska ojca; np. Młynarczyk < młynarz. Ojciec młynarz, Młynarczyk syn;
2. uczniów zawodu, pomocników, terminatorów; np. młynarczyk, szewczyk;
3. strukturalne, które zaczynają funkcjonować jako odrębne nazwiska, nie wyrażające relacji syn: ojciec, i które powstały w celu polepszenia nazwiska lub w ogóle utworzenia nazwiska. Ta właściwość sprawiała, że nazwiska takie stawały się wzorcami wyłącznie formalnymi;
4. odapelatywne przezwiska; np. Paszczyk < paszcza;
5. mieszkańców miast, państw, regionów; np. Szamotulczyk < Szamotuły, Ołomuńczyk < Ołomuniec, Chińczyk < Chiny.
Powyższe funkcje sufiksu -czyk mówią nam, że ten format jest przyrostkiem wieloznaczeniowym. Derywat z sufiksem wielofunkcyjnym pozostanie zawsze dwuznaczny, jeżeli dodatkowych danych nie dostarczy kontekst zapisu odnoszący się do konkretnego nazwiska. Dotyczy to też miana Góralczyk, które może być nazwiskiem:
• patronimicznym [ odojcowskim ], które powstało od nazwiska, imienia, przezwiska, zawodu ojca. Ojciec Góral a jego syn Góralczyk,
• formalnym, strukturalnym, które powstało jako modelowe miano poprzez dodanie sufiksu -czyk do już istniejącego miana Góral.
Zatem, pozostaje ustalić co może znaczyć temat słowotwórczy Góral- w nazwisku Góralczyk. O tym napiszę przy okazji omawiania miana Góral.
Miano Góral.
Nazwa osobowa Góral to też derywat, który został utworzony za pomocą przyrostka -al od podstawy słowotwórczej góra [ góra + al = góral ]. Przyrostek -al to bardzo stary prasłowiański sufiks. Bardzo rzadko występuje on w funkcji tworzenia nazw mieszkańców i takie nazwy są nieliczne, na przykład Moskal. Taką nazwą jest też apelatyw góral, który oznacza rdzennego mieszkańca gór, człowieka wywodzącego się z rdzennej ludności zamieszkującej góry. Słowo Góral pisane przez duże „G”. W etnografii polskiej przyjęło się, że Góral to członek dużej grupy ludności polskiej w Karpatach Zachodnich, zamieszkująca obszar górski i podgórski od Cieszyna na zachodzie aż po Krynicę na wschodzie, a wyodrębniająca się od swych sąsiadów zespołem cech kulturowych: ubiorem, budownictwem, gospodarką [ zwłaszcza pasterską ], gwarą, folklorem, muzyką, sztuką itd. oraz samookreśleniem się ludności, to jest poczuciem czy świadomością swej odrębności.
Przyrostek -al miał też wiele innych funkcji, miał on też swoją oboczną postać w postaci sufiksu -ał. Za pomocą cząstki -al tworzono, na przykład:
1. nazwy osobowe od imion słowiańskich i niesłowiańskich, na przykład Rochal / Rachal, Wochal,
• od pierwszego lub drugiego członu złożonego imienia słowiańskiego, na przykład: Bondal, Bogal,
• od imion niesłowiańskich, na przykład: Adal, Szymal,
2. nazwy znamionujące, właściwe dla osób, zwierząt albo rzeczy ze względu na daną cechę, na przykład:
• rzeczowniki nieosobowe, na przykład: nochal ‘dardo duży nos lub niezgrabny nos’, brzuchal ‘bardzo duży brzuch’,
• rzeczowniki osobowe, na przykład gęgal ‘człowiek jąkający się’, gębal ‘człowiek o nieprzyjemnej gębie’, brzydal ‘człowiek o nieładnej twarzy’, głuchal ‘człowiek niesłyszący’ – rzeczowniki te mają charakter indywidualnego przezwiska, które nacechowane są emocjonalnie z negatywnym nastawieniem,
3. nazwy wykonawców czynności, na przykład: gral ‘grajek’, chrapal ‘człowiek chrapiący’, kowal ‘ktoś kto coś kuł albo osoba, która tworzyła przedmioty z metalu, głównie z żelaza.
4. tworzenie nazwisk, głównie w XIX wieku kiedy w środowisku wiejskim wystąpiło zapotrzebowanie na nazwiska z przyczyn prawno – administracyjnych ale pozajęzykowych.
Wielofunkcyjność przyrostka -al sprawia duże trudności w jednoznacznym ustaleniu pochodzenia i znaczenia konkretnego miana czy apelatywu. Moim zdaniem dotyczy to też nazwiska Góral. Bez szerszego kontekstu i dodatkowych informacji trudno jest wnioskować od kogo lub czego powstała nazwa osobowa Góral.
Biorąc pod uwagę wspomniane funkcje cząstki -al, w nazwie osobowej Góral jej podstawa słowotwórcza to gor-, która między innymi występuje w takich apelatywach jak:
• góra ‘wypukła forma ukształtowania terenu o wysokości względnej’,
• Góra ‘nazwa miejscowości,
• góral / Góral ‘rdzenny mieszkaniec gór, człowiek wywodzący się z rdzennej ludności zamieszkującej góry,
• gorzeć / goreć ‘palić się, grzać, jaśnieć, świecić się, rumienić się, być ogarniętym przez jakieś silne, gwałtowne uczucie’,
• gorzki ‘taki, którego smak zawiera gorycz; przeciwny słodkiemu, w przenośni taki, który jest smutny, bolesny, nieprzyjemny’,
oraz w złożonych imionach słowiańskich typu: Gorzysław / Gorysław / Gorsław, Dziwigor, Gorazd.
Wynika z tego, że miano Góral może mieć wiele znaczeń a tym samym pochodzić od różnych podstaw słowotwórczych. Niemniej jednak zawsze odnosi ono się do pierwszej osoby, która została nazwana Góral.
Resumując, nazwa osobowa Góral może oznaczać kogoś:
• kto należał do rdzennie etnicznej grupy ludności nazywanej Góralami, i która mieszkała w górach. Po czym osoba taka wyemigrowała ze swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania do innego miejsca poza obszar gór. W nowym miejscu osiedlenia od swojego pochodzenia została nazwana Góralem,
• kto mieszkał na jakimś wysokim wzniesieniu [ górze ]. W tym znaczeniu oznaczało kogoś kto mieszka na górze, czy wysokim wzniesieniu,
• kto miał ogromną posturę, był wielki jak góra,
• kto był nieprzyjemny w obyciu, smutny i bolesny inaczej mówiąc gorzki,
• kto był z zawodu, wykonywał czynność podgrzewania, grzania, ogrzewania czegoś, na przykład w ogniu czy na ogniu,
• kto nosił złożone słowiańskie imię typu Gorzysław / Gorysław / Gorsław, Dziwigor, Gorazd. Forma Góral to zdrobnienie lub/i skrócenie podstawowej nazwy imiennej,
• kto nosił miano Góra i na skutek wymogów formalno – prawnych w postaci posiadania nazwiska przyjął lub zostało mu ono nadane.
Zatem, jest z czego wybierać?
Miano Kopera.
Nazwa osobowa Kopera może być:
1. mianem dopełniaczowym z pochodzenia, określającym pochodzenie od ojca [ patronimiczne nazwisko ], a więc mógł być Jędrzej od Kopera i Jędrzej [ czyj? ] Kopera. Inaczej mówiąc ojciec to Koper a jego syn to Kopera,
2. mianem z tak zwaną zmianą paradygmatu [ dodane -a ]. Już w okresie staropolskim był: Dyla od Dyl, Krokosza od Krokosz, Rozuma od Rozum, Stracha od Strach. Poprzez dodanie głoski -a uzyskiwano oddalenie nazwy osobowej od motywującego ją wyrazu pospolitego. W takim razie mógł być Kopera od Koper. Bucz wydaje się być przezwiskiem?
Nie pozostaje nic innego jak ustalenie znaczenia miana Koper. Miano to może pochodzić od apelatywu koper, które może:
1. pochodzić od koper, ze staropolskiego kopr ‘roślina warzywna z rodziny selerowatych [ baldaszkowatych ],
2. pochodzić od staropolskiego gwarowego koper, kopr ‘miedź’,
3. pochodzić od niemieckiego rzeczownika das Kupfer ‘miedź’,
4. pochodzić od czeskiego słowa kopr ‘roślina warzywna – przyprawa’.
Polskie słowo koper, kopr oraz niemieckie Kupfer pochodzi od łacińskiego słowa cuprum ‘miedź’.
Słowo koper [ kopr ] jest generalnie słowiańskie. Ze względu na ostry smak i zapach warzywa koper [ kopr ] możliwe jest pochodzenie od *koprъ ‘ukrop, wrzątek’ lub na skutek rozpodobnienia krop-rъ od *kropiła ‘pokrzywa’.
Wynika z tego, że miano Koper / Kopr może mieć kilka znaczeń i pochodzić od kilku apelatywów:
1. może oznaczać osobę, która uprawiała znaczne ilości kopru albo lubiła go jeść,
2. może oznaczać osobę, której zapach ciała przypominał woń kopru,
3. może oznaczać osobę, która miała związek z miedzią, na przykład wydobywała rudę miedzi, albo ją przetwarzała,
4. może być spolszczeniem niemieckiego nazwiska Kupfer ‘miedź’.
W przypadku nazwiska Kopera też jest z czego wybierać?
Wspomniałeś w swoim poście, że Twoja rodzina zamieszkiwała lub/i zamieszkuje w okolicach Radomska i Pajęczna w województwie łódzkim. Niezbyt daleko, to jest około 11 km, od Radomska znajduje się wieś Dobryszyce, która znajduje się w gminie Dobryszyce, w powiecie radomszczańskim, w województwie łódzkim. Wspominam o tym fakcie ponieważ na obszarze obecnej gminy Dobryszyce znajdują się bardzo stare miejscowości, w których przynajmniej od początku XVII wieku mieszkały osoby o nazwisku: Koper, Kopera, Koperek, Koperski. Prawda, że ciekawe informacje? Może te osoby są Twoimi krewnymi? Jak jesteś zainteresowany tymi danymi jak i innymi to proponuję Ci zapoznanie się z bardzo szerokim opracowaniem noszącym tytuł Z dziejów gminy i parafii Dobryszyce. Materiały z sesji w 800 – lecie Dobryszyc, Dobryszyce 2 października 2011 r.. Materiały te ukazały się w tomie X Zeszytów Radomszczańskich. Prace z dziejów Radomska i powiatu radomszczańskiego, które zostały wydane przez Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Radomsku w roku 2014.
Tu jest link do elektronicznego wydania wspomnianej publikacji:
http://pthrad.ayz.pl/wp-content/uploads ... /ZR-IX.pdf
Łukaszu, to tylko pewien zbiór informacji, moje subiektywne spojrzenie na genezę
nazwiska Kopera, Góral vel Kopera, Góralczyk seu Kopera oraz kilka hipotez. Mam nadzieję, że moje rozważania będą pomocne w Twoich badaniach nad historią rodziny i etymologią wspomnianych mian. Wnioski i weryfikację pozostawiam już Tobie.
Pozdrawiam – Roman.
