Przedwojenne spisy ludności - żyd/Żyd/mojżeszowe/izrael.?

[barbara_g]

Piszę pracę, w której omawiam termin "Żyd", kiedy pisało się go jaką literą. Dowiedziałam się, że w przedwojennych spisach ludności wpisywało się "żyd" małą literą w rubryce wyznanie (tak jak "katolik" czy "protestant"). Czy ktoś zna jakieś źródła? Bo do tej pory znajdowałam w tej rubryce tylko "mojżeszowe" (jak na przykład tu http://www.archiwum.krakow.pl/galeria_g ... php?zdj=03).

[Sroczyński_Włodzimierz]

a jaki zakres
czasowy (jakie lata)
i jakie dokumenty (opracowania? literackie?)
Cię interesują?

moim zdaniem tak jak dziś:
wyznanie - małą (żyd, chrześcijanin, prawosławny) tak w rosyjskim jak i polskim (gdybyś sięgała do przed 1916r.)
narodowość - wielką (Żyd, Polak, Rosjanin)

przy czym w przypadku narodowości żydowskiej (jak i innych, ale w większym stopniu) jest problem kryteriów - nieprzerwana dyskusja od kilkuset lat;)

Z XX wieku ze spisów ludności niewiele pomogę, sporo znajdziesz (ale opracowania, artykuły) dot. spisu i wyników spisu 1882/1883 (także w języku polskim) - spotkasz tam zarówno określenia "wyznania mojżeszowego" jak i "wyznania żydowskiego" jak i "żydzi". Podawanie narodowości w tym okresie (duga połowa XIX w. i początek XX) nie było "mile widziane" przez cenzurę, stąd często stosowany przez opisujących mechanizm (czasem błędny) wnioskowania o narodowości z podanego wyznania.
Pozdrawiam

[Tomek1973]

moim zdaniem tak jak dziś:
wyznanie - małą (żyd, chrześcijanin, prawosławny) tak w rosyjskim jak i polskim (gdybyś sięgała do przed 1916r.)
narodowość - wielką (Żyd, Polak, Rosjanin)

Dokładnie.
Przecież wystarczy przewertować przedwojenną prasę i słowniki żeby mieć pogląd na sposoby zapisu tego słowa. Sięgnąłem na półkę po książkę ks. Józefa Kruszyńskiego "Żydzi i kwestia żydowska" wydaną w 1920 roku i słowo "Żyd" jest tam konsekwentnie pisane wielką literą.

tomek

[barbara_g]

Dziękuję bardzo.

@Sroczyński_Włodzimierz: Interesuje mnie głównie przełom XIX i XX w. i wyłącznie spisy ludności. A czy wiesz, gdzie znajdę coś o spisie 1882/1883? Próbowałam w Centralnej Bibliotece Statystycznej, ale tam tego nie widzę.

[Sroczyński_Włodzimierz]

z współczesnych spisowi omówień - w prasie:)

[Aftanas_Jerzy]

Witam!
Wszystko co napisał Włodek i Tomek to wystarczająca odpowiedź na pytanie. Dlatego nie wdaję się w dyskusję. Dodam tylko kilka uwag przydatnych przy korzystaniu z obcych źródeł przy pisaniu tej pracy:
1. Nazwy narodowości w językach: rosyjskim, ukraińskim i białoruskim pisze się z małej litery (поляк, русский).
2. W językach tych nazwa Żyd jest uznawana jako obraźliwa, obelżywa (w Rosji sowieckiej była to nawet obelga karalna, obecnie też, w przypadku ożyciu w kontekście obraźliwym). Jest to wynik interwencji Joszua Zeitlina starosty gminy żydowskiej miasta Szkłowa, który zwrócił sie do Katarzyny II z prośbą o zabronienie używania w oficjalnych dokumentach poniżajacego dla nich słowa "żyd". Cesarzowa w 1787 roku nakazała używanie okreslenia "jehudi" (йехуди) lub bliższego do rosyjskiego słowa "jewrej"(еврей). I ta druga nazwa przyjęła się powszechnie w dokumentach oficjalnych w krajach wschodnio słowiańskich (Rosja, Ukraina, Białoruś) oraz w kilku państwach post-radzieckich.

[Sroczyński_Włodzimierz]

Jerzy!
Dziękuję!
Nie wiedziałem, się że "jewrej" to sztuczny twór wynikający z nakazu/ukazu, nigdy nie spodziewałem się innego słowa, a tu proszę: w rosyjskich dokumentach sprzed 1878 będzie "żyd"? / "Żyd"?
Pozdrawiam

[Aftanas_Jerzy]

Włodku!
1. Chodzi o rok 1787, a nie 1878.
2. Nazwa "Żyd" to tradycyjna nazwa rozpowszechniona u wszystkich bez wyjatku narodów i plemion słowiańskich i u Litwinów od 13 wieku (w języku późnoprasłowiańskim *židъ — przejęto za pośrednictwem m.in. bałkańskich potomków Rzymian z włoskiego "giudeo", a to z łaciny "judaeus" — «judejczyk»).

[Sroczyński_Włodzimierz]

literówka, winno być "1787"- oczywiście!
zastanawiało mnie nietypowe "jewrej" -teraz wiem. Dziękuję
Pozdrawiam

[Pawel_Jurewicz]

No to nie był sztuczny twór, etymologia jest jasna , pochodzi od hebreo, "ibir" , a ta z kolei ma swoje źródła egipskie "apir" .
W potocznym języku hiszpanskim również używa się nazwy "judio" - żyd, ale w oficjalnym protokole i zwrotach należy używać nazwy " hebreo" lub" israeli" by nie obrazić nikogo.
Pozdrawiam
paweł Jurewicz

[Tomek1973]

W rubryce "wyznanie" spotykam się z dwoma zapisami:
- jewriejskoje
- mojsiejskoje

tomek

[Aftanas_Jerzy]

Witam!
Ponieważ do rosyjskiej nazwy "jewrej" (еврей) nie podałem pełnej etymologii, dodaję co następuje:
Nazwa "jewrej" (еврей) wywodzi się poprzez starosłowiański ze starogreckiego Ἑβραῖος (hebrajos), późniejsza wymowa=ewreos, a ta z pochodzi od starohebrajskiej nazwy własnej עִבְרִי‎ (iwri). To samonazwanie w postaci greckie Ἑβραῖος wielokrotnie używane jest w Starym Testamencie (mogę podać miejsca).
W podobny sposób z greckiej nazwy "hebrajos" wywodzi się też łacińska nazwa "hebraeus", skąd pochodne w językach europejskich:
pol. Hebrajczyk, ang. Hebrew, niem. Hebräer, fr. Hebreu, wł. ebreo, hiszp. hebreo itd.
Reasumując: rosyjski "еврей" (jewrej) to synonim polskiego słowa "Hebrajczyk".
-------------------------------------------------------------------------------------
Te paradoksy językowe oparte na umownym zakwalifikowaniu przez jakąś grupę jednych nazw jako obraźliwych lub ośmieszających jakiś naród, choć z natury takimi nie są, zdarzają się dość często. Przytoczę tylko kilka powszechnie znanych: Szwab, Lach, Kacap, Chachoł, Pepik, Ukr, Cygan.
Paradoksalnie w przedwojennej Polsce, wg słów mojego ojca pochodzącego z Galicji, nazwa Jewrej była bardzo poniżająca w przeciwieństwie do nazwy Żyd, a lansowano wtedy jako najbardziej przyzwoity termin "Starozakonny" lub "Izraelita".
------------------------------------------------------------------------------------
Humor z dawnych lat
Po wprowadzeniu słowa "Żyd" do radzieckiego rejestru słów uznanych za obelgi karalne, krążyła zagadka: Jak teraz trzeba bezpiecznie powiedzieć po rosyjsku słowo: Поджидать (Podżydat' = Oczekiwać)?
Odpowiedź: Подевреивать (Podjewreiwat')