Arek_Bereza pisze:Poproszę o informacje na temat nazwisk Sugiera i Oksiuta pisane czasem Oxiuta. Parafia Rusków, woj. mazowieckie, powiat łosicki
Arku, dobry wieczór.
Rozważania o genezie nazwiska Oksiuta [ Oxiuta ] oraz miana Sugiera.
W poście napisałeś, że nazwiska Sugiera i Oksiuta [ pisane czasem Oxiuta ] występowały w parafii Rusków, w powiecie łosickim, w województwie mazowieckim.
W latach 1975 – 1998 miejscowość Rusków administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego. Rusków, dawniej wieś zwana Ruskowo albo Ruszków to miejscowość na południowym Podlasiu. Parafia rzymskokatolicka w Ruskowie powstała w roku 1440 i jest jedną z najstarszych w diecezji drohiczyńskiej. Wieś Rusków pierwotnie należała do parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Hadynowie.
Podlasie Południowe, zwane Podlasiem, rzadziej Podlasiem Lubelskim – powstały w XIX wieku region administracyjny położony w środkowowschodniej części Polski, między Wisłą, dolnym Wieprzem i Tyśmienicą a środkowym i dolnym Bugiem, jednoczący ziemie zróżnicowane etnograficznie i historycznie. Jego głównym miastem są Siedlce. Obszar Podlasia Południowego zasadniczo pokrywa się z terytorium departamentu siedleckiego w Księstwie Warszawskim, przekształconego w 1816 roku na województwo podlaskie [ a później na gubernię siedlecką ] w ramach Królestwa Kongresowego. Zmiana nazwy jednostki z „siedleckie” na „podlaskie” z siedzibą w Siedlcach miało podobny charakter, jak w przypadku departamentu krakowskiego, który utracił Kraków [ na mocy kongresu wiedeńskiego ] i przeniósł swą siedzibę do Miechowa, a następnie do Kielc, jednak jednostka [ już województwo ] dalej nosiła nazwę „krakowskie”. W przypadku Siedlec [ a także Łukowa ] sztucznie nadana tożsamość podlaska zdołała się zadomowić na stałe – na tyle, że miasto jest obecnie często postrzegane jako stolica Podlasia. Stąd też nazwa Podlasie jest często używana w Siedlcach [ historycznie położonych na północnych rubieżach Małopolski, u zbiegu granic Mazowsza i właściwego Podlasia ] jako synonim dużego regionu siedleckiego, zwłaszcza diecezji siedleckiej, czyli „podlaskiej”.
Inny zakres ma nazwa Południowe Podlasie, które raczej odpowiada zasięgowi byłego województwa bialskopodlaskiego [ przykład użycia: Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej ]. Określnik po nazwie Podlasie stał się niezbędny szczególnie wraz z utworzeniem po północnej stronie Bugu województwa podlaskiego, zwanego teraz potocznie Podlasiem, a dawniej Białostocczyzną.
We wcześniejszym okresie, przed utworzeniem województwa podlaskiego [ ze stolicą w Drohiczynie ] w prowincji Korony Polskiej, południowe Podlasie nie sięgało do Wisły i Wieprza, natomiast w jego skład wchodziła ziemia brzeska.
Współcześnie Podlasie Południowe jako kraina, podzielone jest między dwa województwa: lubelskie [ z Białą Podlaską ] i mazowieckie [ z Siedlcami ].
Nazwisko Oksiuta [ Oxiuta ].
Nazwa osobowa Oxiuta zapisywane z użyciem litery „x” jest wariantem mina zapisywanego pod postacią Oksiuta. Do XIX wieku litera „x” była literą alfabetu polskiego na równi z pozostałymi literami, stosowana zarówno w zapożyczeniach, jak i wyrazach rodzimych [ na przykład xięstwo ]. Występowanie litery „x” w zapisie języka polskiego reguluje ortografia: w dawnych zapożyczeniach w których oryginalnie było „x” w pisowni polskiej jest ono zamieniane na „ks”, rzadziej na „gz”.
We wschodniej słowiańszczyźnie funkcjonowało się imię męskie Oksiuta, które pochodzi od cerkiewnego imienia Awksientij. Istnieje też męskie imię wschodniosłowiańskie Aksiuta, które też pochodzi od cerkiewnego imienia Awksientij.
W kalendarzu cerkwi prawosławnej występuje imię Awksientij po rosyjsku brzmi ono Авксентий. Imię Авксентий ma też inne formy: Аксентий, Оксентий, Оксентей, Оксен [ zobacz: Bożena Hrynkiewicz – Adamskich, Антропонимиа севера России конца XV–XVI века. Мужские христанские личные имена ( основные формы ), [w:] Onomastica, rocznik L, Kraków 2005. ].
W języku polskim występowało [ występuje ] męskie imię Auksenty [ wariant poboczny Auksencjusz ], które jest odpowiednikiem cerkiewnego imienia Awksientij [ Авксентий ]. Imię Auksenty [ Auksencjusz ] jest pochodzenia grecko – łacińskiego, oznaczające "kwitnący". Pochodzi od nazwy rodowej utworzonej od greckiego Auxēnōn, Auksanon, związanego z czasownikiem auksanō – "kwitnę". Istnieje przynajmniej sześciu świętych patronów tego imienia, w tym święty z Bitynii.
Imię Oksiuta, Aksiuta są skróconymi imionami cerkiewnego imienia Awksientij, które utworzono przy pomocy formatu -uta. Różnica między nimi polega tylko na rozbieżności fonetycznej [ zobacz: Michał Mordoń, Chrześcijańskie dziedzictwo imiennicze utrwalone w nazwiskach mieszkańców Bielska Podlaskiego, Hajnówki i Siemiatycz, Wydawnictwo Uniwersytetu Białostockiego, Białystok 2019, strona 92, 93. ].
Zatem, nazwisko Oksiuta [ Oxiuta ] jest prostą, równą nazwą osobową wschodniosłowiańskiemu imieniu Oksiuta będącego skróconą formą cerkiewnego imienia Awksientij.
Nazwisko Sugiera.
Nazwa osobowa Sugiera:
1. może być nazwiskiem zapisanym w formie dopełniaczowej od Sugier: Sugier > Sugiera – typ dopełniaczowy;
2. może być nazwą osobową określającą pochodzenie od ojca [ miano patronimiczne ]. Tak więc mógł być Roman od Sugiera i Roman [ czyj? ] Sugiera. Zatem, nazwisko dopełniaczowe z pochodzenia;
3. może być mianem z tak zwaną zmianą paradygmatu [ dodane a ];
4. powstała na skutek dodania nacechowanej emocjonalnie końcówki fleksyjnej rodzaju żeńskiego -a do Sugier; Sugier + a = Sugiera, Sugier-a. W takich przypadkach powstaje nazwa osobowa z dużym ładunkiem emocjonalnym [ ujemnym lub dodatnim ].
Nazwisko Sugier zakończone jest formatem -er [ Sugi- + er = Sugier ]. Sufiks -er jest niepolskim przyrostkiem, jest genetycznie niemieckim przyrostkiem.
Zygmunt Klimek jest autorem części 5 Słownika etymologiczno – motywacyjnego staropolskich nazw osobowych pt. Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego, który został wydany w Krakowie, w roku 1997 przez Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk. Na stronie XIII pisał:
„Szczególnie wieloznaczne co do motywacji są antroponimy utworzone za pomocą przyr.[ostka] -er. Możemy mieć tu do czynienia z przeniesieniem do klasy antroponimów nazwy zawodowej, nazwy osobowej oznaczającej pochodzenie od określonej nazwy miejscowej lub terenowej, wreszcie także, szczególnie na terenie gniem. [ górnychniemiec ], z tworzoną za pomocą tego przyr.[ostka] n. os. [ nazw osobowych ] typu patronimicznego, Bach I/1 153 – 154. Do tego dochodzić mogą jeszcze antroponimy homonimiczne od podstawy niemieckiej albo podstawy motywowanej imieniem chrześcijańskim lub słowiańskim, względnie przyswojonym już wcześniej do języka polskiego apelatywem.”.
Obszary: środkowoniemiecki i górnoniemiecki wchodzą językowo w skład dialektów wysokoniemieckich [ zobacz: tamże: Klimek, strona IX ].
Tak więc z jakimś prawdopodobieństwem nazwisko Sugiera może pochodzić z kręgu języka niemieckiego. Za tym przypuszczeniem przemawiają jeszcze pewne zdarzenia jakie miały miejsce we wsi Rusków w parafii Rusków.
W roku 1560 parafia rzymskokatolicka w Ruskowie została zlikwidowana a kościół przemianowano na zbór protestancki. Powodem takiego stanu rzeczy była zmiana wyznania przez Katarzynę z Lubani Raczkowską, właścicielkę Ruskowa, Myszkowic i Czuchowa, która była żoną Stanisława Raczko, posła ziemi mielnickiej. W roku 1619 kościół został zwrócony katolikom [ zobacz: Maciej Kobyliński, Rusków, Polinów 2003. ]. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w tomie X z roku 1889 na stronie 31 – 32 znajduje się hasło Rusków: „Rusków, wś. fol. i dobra, pow. konstantynowski, gm. Łysów, par. Rusów, (…). Parafię i kościół p. w. Wnieb. N.M.P erygowani 1440 r. (…). Od 1580 do 1619 r. zostaje w ręku protestantów. (…)”. Ksiądz Zbigniew Rostkowski w artykule pt. Zarys historii parafii pw. św. Izydora w Ruskowie, który ukazał się w e-wydaniu tygodnika katolickiego Niedziela pl - Niedziela podlaska 21/2005 między innymi pisał: „W latach 1580-1619 parafia w Ruskowie przestała istnieć, a kościół zamieniono na zbór protestancki, z powodu przejścia na protestantyzm ówczesnej właścicielki Ruskowa, Myszkowic i Czuchowa - Katarzyny z Lubani Raczkowej, żony Stanisława Raczko (zm. po 1569), posła ziemi mielnickiej (1569). W 1627 r. świątynia została zwrócona katolikom. Ich potomek Adam Raczko Puczycki, po swoim nawróceniu, wzniósł w latach 1646-1662 murowany kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (stanowi dzisiaj kaplicę cmentarną). W 1854 r. został on odrestaurowany, a w 1861 r. powiększony.”.
Tak więc przynajmniej od roku 1580 [ może od roku 1560? ] w Ruskowie i w jego okolicy mieszkali protestanci [ kalwini ], którzy mieli swój zbór w kościele w Ruskowie. W 1627 roku świątynia została zwrócona katolikom i rekoncyliowana przez ks. bp. Stanisława Udrzyckiego biskupa tytularnego Argivensis, pierwszego sufragana łuckiego.
W takim razie z jakimś prawdopodobieństwem można przyjąć, że nazwisko Sugiera wywodzi się z szerokiego kręgu języka niemieckiego i jest spolonizowaną nazwą osobową na gruncie polskiej fonetyki, też gwarowej. Tak samo jak i miana Sugier, Szugier.
Miejscowość Rusków leży na obszarze Polski gdzie występuje dialekt mazowiecki języka polskiego, który był najbardziej odrębnym z dialektów polskich, i który był zarazem najbardziej ekspansywnym. W dialekcie tym występuje mazurzenie.
W języku polskim występuje upodobnienie fonetyczne polegające na tym, że spółgłoska bezdźwięczna zyskuje dźwięczność, jest to tak zwane udźwięcznienie [ sonoryzacja ]. Upodobnieniom tym ulegają w języku polskim spółgłoski, które mają swoje odpowiedniki różniące się jedynie dźwięcznością. W nazwisku Sugiera [ Sugier ] występuje dźwięczna spółgłoska „g”. Jej odpowiednikiem bezdźwięcznym jest spółgłoska „k”. W takim razie mogło nastąpić udźwięcznienie głoski „k” i pierwotnie nazwisko mogło brzmieć Sukier z bezdźwięczną spółgłoską „k”. Jedną z charakterystycznych cechą dialektu mazowieckiego jest wymowa grup głosek ke, ge jak kie, gie, a kę, gę jak ke, ge. W nazwie osobowej w brzmieniu Sukier występuje grupa głosek kie, które pierwotnie mogły brzmieć ke. W takim razie tym poszukiwanym mianem mogła być nazwa osobowa Suker, która na gruncie fonetyki dialektu mazowieckiego była wypowiadana Sukier. Z czasem brzmienie nazwiska Sukier na skutek udźwięcznienia spółgłoski „k” [ k > g ] było wypowiadane w brzmieniu Sugier.
Tylko co może znaczyć i od kogo albo czego pochodzi nazwisko Suker? W języku fryzyjskim występuje słowo suker ‘cukier’.
Fryzja [ język fryzyjski Fryslân, język północnofryzyjski Fresklun lub Friislon, język wschodnio-fryzyjski Fräislound, język niderlandzki Friesland, język niemiecki Friesland ] – kraina historyczna w północno-zachodniej Europie, wzdłuż wybrzeża Morza Północnego. Obecnie w granicach Niemiec, Danii i Holandii.
Język fryzyjski [ Frysk ] – język, którym posługują się Fryzowie. Fryzyjski składa się z wielu dialektów, często bardzo się od siebie różniących. Po fryzyjsku mówi około 400 tys. osób, głównie w Holandii w prowincji Fryzja, a także w niemieckich landach Dolna Saksonia [ region Saterland, region Fryzja Wschodnia ] i Szlezwik-Holsztyn [ region Fryzja Północna ] oraz na Wyspach Fryzyjskich. W Niderlandach, w użyciu jest język zachodniofryzyjski, używa się również holenderskiego i tzw. fryzyjsko-miejskiego, który jest mieszanką holenderskiego i fryzyjskiego. Istnieje również język literacki [ standert frysk ]. Fryzowie, mieszkający w Niemczech, mówią językami północnofryzyjskim [ na zachodnim wybrzeżu Szlezwika – Holsztynu ] i wschodniofryzyjskim [ w Dolnej Saksonii, jego ostatnim szczątkiem jest dialekt z okolic Saterlandu ]. Ponadto używają języków niemieckiego, dolnoniemieckiego i duńskiego.
Tak więc, nazwisko Sugiera [ Sugier ] z jakimś prawdopodobieństwem pochodzi od fryzyjskiego miana Suker a ono od apelatywu suker ‘cukier’.
To moja robocza hipoteza o powstaniu nazwiska Sugier [ Sugiera ], które jest spolszczoną wersją nazwiska Suker.
Z jakimś niewielkim prawdopodobieństwem nazwa osobowa Sugiera [ Sugier ] może pochodzić od niemieckich nazw osobowych Schucker, Schuckert, te od imienia złożonego Schukhart albo Sucker, ta od średniodolnoniemieckiego sucker ‘cukier’.
W mojej ocenie tylko wszechstronna kwerenda różnych źródeł, w tym dokumentów historycznych, genealogicznych, słownikowych czy językoznawczych może, choć nie musi, odpowiedzieć na pytanie od kogo, od czego, w jaki sposób i kiedy powstała konkretna nazwa osobowa oraz rozwiać różne dylematy odnoszące się do pochodzenia społecznego albo etnicznego osób noszących miano Sugiera / Sugier.
Mam nadzieję, że moje informacje pomogą Ci w dalszych badaniach nad genezą nazwiska Sugiera / Sugier.
Pozdrawiam – Roman.
