Witam,
Wójt niekoniecznie musiał być cudzoziemcem. Poniżej podaję definicję średniowiecznego wójta:
"Jego (księcia/ wielmoży) najbliższy zwierzchnik (sołtys czy wójt) był posiadaczem gospodarstwa wielkości do 1/6 całego areału wsi wolnego od czynszu niekiedy dziesięciny. Miał prawo do założenia młyna lub karczmy. Jako przewodniczący ławy sędziowskiej pobierał 1/3 opłat od kar sądowych. Za ściąganie czynszu dla pana, zatrzymywał sobie 1/6 należności. Ale miał obowiązek konnej służby wojskowej. Jego sytuacja materialna była podobna do szlacheckiej, a stanowisko - drogą awansu klasowego."
Cytat pochodzi z artykułu Krzysztofa Artura Dławichowskiego "Elementarz Poszukiwacza korzeni rodzinnych".
Być może Twoja teoria o Mączkach-młynarzach ma odzwierciedlenie w niektórych przypadkach. Jeśli wójt mógł zakładać młyn, to jeśli miał ich wiele lub miał duży młyn, to mógłby być nazwany wtedy Mączką.
Mikołaja z Krzysztoporzyc sprawdzę przy okazji. Jeśli został zapisany w Kodeksie jako Meczka, to mógł to być błąd kopisty albo błąd odczytującego.
A tak na marginesie, oburzałeś się trochę jak pisałem, że Mączkowie mieszkali na Górnym Śląsku a przecież Wójcin, Gola, Chróścin to miejscowości leżące na pograniczu Śląska i Wielkopolski. Sam mieszkałeś przecież w Byczynie a Byczyna to Górny Śląsk.
pozdrawiam
Arek Mączka
Zagadki nazwiska Mączka. (komentarz)
Moderatorzy: elgra, maria.j.nie
-
Mączka_Arkadiusz
- Posty: 191
- Rejestracja: sob 10 lut 2007, 02:13
Re: Zagadki nazwiska Mączka. (komentarz)
Cześć!
O wójcie i jego kompetencjach pisałem już wyczerpująco i szeroko w pierwszym artykule pt. „Na tropach pierwszego Mączki”. Mam wiele teorii o pochodzeniu nazwiska Mączka, m.in. „wójtowska”(vide:artykuł j.w.). Interesuje mnie głównie pochodzenie współczesnych polskich Mączków – dlatego zajmują mnie głównie poszukiwania w Wielkopolsce i Małopolsce (dlaczego tak – wyjaśniałem w dwóch artykułach :vide). Nie rozumiem co ma wspólnego z tym osiedlanie się Mączków z państwa polskiego - na tzw. Ziemiach Odzyskanych (pow.Kluczbork) po II wojnie światowej?
Dwa pierwsze zdania Twojego przedostatniego postu świadczą też o tym, że nie zrozumiałeś z czym związany był mój wcześniejszy niepokój, ale już chyba się zorientowałeś o co mi wtedy chodziło. Stanowczo wyglądasz na przepracowanego. Sprawdź też swoje biorytmy - mogą to być tzw. „złe dni”. Tyle na wesoło, a teraz do pracy.
Pisałeś w ostatnim poście, żebym poszukał Lissiny koło Wschowy. Otóż znalazłem następujące:
1.Łysiny, pow.Wschowa (Lissen) XIII w.
2.Łysiny,pow.Częstochowa
3.Łysina, pow.Żywiec
4.Łysinin, pow.Żnin (Lizinino,Lisinino) (1136 r. Bulla Gnieźnieńska)
5.Łysinin, pow.Drawsko
Najbardziej obiecująco wyglądają nr1 i nr3, ale spod Wschowy jest oczywiście tylko nr1.
Ten Mikołaj z Krzysztoporzyc był zapisany jako Męczka (może zgubiłem ogonek?). Przejrzałem dokładnie jeszcze raz Teki Dworzaczka w kontekście Mączków-Manczków, i stwierdziłem, że za każdym razem przed nazwiskiem Marcina i Mikołaja w Regestach - zapisano literę „N” czyli szlachcic. ( Nie rozumiem więc końcowego komentarza autora w Monografii, czyli tekście, który miał być uzupełnieniem do Herbarza szlachty wielkopolskiej) Zwróciłem też uwagę, że Mikołaj Mączka Kuczyński, za drugim razem jest zanotowany tak:
„...a 1469 tego Mikołaja M-kę z Małej Kuczyny...”
Bez Kuczyński! Znamienne! Już pisałem, że Kuczyński - początkowo było przydomkiem.
Liczę na dalszą współpracę i wymianę informacji. Mnie interesuje tylko okres średniowiecza, czyli „same początki”. Oczywiście ewentualnymi informacjami o mojej rodzinie nie wzgardzę.
Pozdrowienia.
Ryszard
O wójcie i jego kompetencjach pisałem już wyczerpująco i szeroko w pierwszym artykule pt. „Na tropach pierwszego Mączki”. Mam wiele teorii o pochodzeniu nazwiska Mączka, m.in. „wójtowska”(vide:artykuł j.w.). Interesuje mnie głównie pochodzenie współczesnych polskich Mączków – dlatego zajmują mnie głównie poszukiwania w Wielkopolsce i Małopolsce (dlaczego tak – wyjaśniałem w dwóch artykułach :vide). Nie rozumiem co ma wspólnego z tym osiedlanie się Mączków z państwa polskiego - na tzw. Ziemiach Odzyskanych (pow.Kluczbork) po II wojnie światowej?
Dwa pierwsze zdania Twojego przedostatniego postu świadczą też o tym, że nie zrozumiałeś z czym związany był mój wcześniejszy niepokój, ale już chyba się zorientowałeś o co mi wtedy chodziło. Stanowczo wyglądasz na przepracowanego. Sprawdź też swoje biorytmy - mogą to być tzw. „złe dni”. Tyle na wesoło, a teraz do pracy.
Pisałeś w ostatnim poście, żebym poszukał Lissiny koło Wschowy. Otóż znalazłem następujące:
1.Łysiny, pow.Wschowa (Lissen) XIII w.
2.Łysiny,pow.Częstochowa
3.Łysina, pow.Żywiec
4.Łysinin, pow.Żnin (Lizinino,Lisinino) (1136 r. Bulla Gnieźnieńska)
5.Łysinin, pow.Drawsko
Najbardziej obiecująco wyglądają nr1 i nr3, ale spod Wschowy jest oczywiście tylko nr1.
Ten Mikołaj z Krzysztoporzyc był zapisany jako Męczka (może zgubiłem ogonek?). Przejrzałem dokładnie jeszcze raz Teki Dworzaczka w kontekście Mączków-Manczków, i stwierdziłem, że za każdym razem przed nazwiskiem Marcina i Mikołaja w Regestach - zapisano literę „N” czyli szlachcic. ( Nie rozumiem więc końcowego komentarza autora w Monografii, czyli tekście, który miał być uzupełnieniem do Herbarza szlachty wielkopolskiej) Zwróciłem też uwagę, że Mikołaj Mączka Kuczyński, za drugim razem jest zanotowany tak:
„...a 1469 tego Mikołaja M-kę z Małej Kuczyny...”
Bez Kuczyński! Znamienne! Już pisałem, że Kuczyński - początkowo było przydomkiem.
Liczę na dalszą współpracę i wymianę informacji. Mnie interesuje tylko okres średniowiecza, czyli „same początki”. Oczywiście ewentualnymi informacjami o mojej rodzinie nie wzgardzę.
Pozdrowienia.
Ryszard
-
Gość
Zagadki nazwiska Mączka. (komentarz)
Cześć.
Przepraszam, że znowu zawracam głowę.
Pisałeś, że ostatnio jesteś przepracowany i przeciążony obowiązkami. Rozumiem, że nie masz wiele czasu na pisanie postów na Forum. Sądzę jednak, że po przeszło dwóch tygodniach czytelnicy, a zwłaszcza między nimi - szczególnie Mączkowie – chcieliby się upewnić co do jednej rzeczy: jaka jest aktualna, najwcześniejsza data pojawienia się nazwy osobowej „Mączka”? Skoro nie jest to data podana przez K.Rymuta(1384), i nie jest to data podana przez autora artykułu(1374) – to jaka?
Daty podane wyżej są udokumentowane źródłowo, precyzyjne, i podane przez autorów - szerokiej publiczności. W artykule jest informacja, jakoby odkrywcą wcześniejszej jeszcze daty jest „znany badacz dziejów Mączków”. Ale ten milczy. Spotykają mnie wśród znajomych różne docinki na temat wiarygodności podanych przeze mnie rewelacji. Tłumaczę, że mam pełne zaufanie do źródła tych informacji, ponieważ mam w wielu przypadkach dowody na rzetelność „ kolegi z klubu poszukiwaczy Mączków”. Sądzę, że uda Ci się jednak znaleźć te pięć minut, aby napisać krótko:
‘Rok ......... to udokumentowana data pojawienia się nazwy osobowej Mączka.” To wystarczy aby rozwiać wszelkie wątpliwości.
Pozdrowienia.
Ryszard
Przepraszam, że znowu zawracam głowę.
Pisałeś, że ostatnio jesteś przepracowany i przeciążony obowiązkami. Rozumiem, że nie masz wiele czasu na pisanie postów na Forum. Sądzę jednak, że po przeszło dwóch tygodniach czytelnicy, a zwłaszcza między nimi - szczególnie Mączkowie – chcieliby się upewnić co do jednej rzeczy: jaka jest aktualna, najwcześniejsza data pojawienia się nazwy osobowej „Mączka”? Skoro nie jest to data podana przez K.Rymuta(1384), i nie jest to data podana przez autora artykułu(1374) – to jaka?
Daty podane wyżej są udokumentowane źródłowo, precyzyjne, i podane przez autorów - szerokiej publiczności. W artykule jest informacja, jakoby odkrywcą wcześniejszej jeszcze daty jest „znany badacz dziejów Mączków”. Ale ten milczy. Spotykają mnie wśród znajomych różne docinki na temat wiarygodności podanych przeze mnie rewelacji. Tłumaczę, że mam pełne zaufanie do źródła tych informacji, ponieważ mam w wielu przypadkach dowody na rzetelność „ kolegi z klubu poszukiwaczy Mączków”. Sądzę, że uda Ci się jednak znaleźć te pięć minut, aby napisać krótko:
‘Rok ......... to udokumentowana data pojawienia się nazwy osobowej Mączka.” To wystarczy aby rozwiać wszelkie wątpliwości.
Pozdrowienia.
Ryszard
Zagadki nazwiska Mączka. (komentarz)
Zagadki nazwiska Mączka.
Posłowie.
Jest to drugi w kolejności artykuł z cyklu o Mączkach, w którym jednakże skoncentrowałem się nie na osobach – ale tym razem - na samym nazwisku jako takim.
Artykuł składa się z czterech części:
1.„Nazwiska Polaków a nazwisko Mączka”;
2.„ Źródła genetyczne nazwiska Mączka”;
3. „Powstanie nazwiska Mączka”;
4. „Mączkowie dzisiaj. Zakończenie.”
Ad1) Osią, wokół której „kręcą się” rozmyślania autora - jest analiza zapisu znajdującego się w książce K.Rymuta – odnoszącego się do nazwiska „Mączka”.
W nawiązaniu do tematu objaśniałem znaczenie m.in. wyrazu „mączka” – opierając się na różnych „Słownikach” – od staropolskich – po współczesne, ale ostatecznie zatrzymałem się na tym, że nazwa „mączka” wywodzi się od „mąki”, czyli proszku pochodzącego z ziaren zmielonych zbóż”. Wniosek ten jest tylko częściowo słuszny – nie uwzględnia bowiem „mączki-skrobi”, która nie pochodzi przecież „ ze zmielonego ziarna”, lecz „moczonego ziarna”, z którego wypłukuje się „mączkę”(skrobię) . Innym określeniem takiej mączki, czyli skrobi – jest niemieckiego pochodzenia nazwa „krochmal”( Kraft –mehl, czyli mączka - wzmacniająca, dodająca siły). Nie wiadomo, czy ówczesne modnisie w Polsce średniowiecznej, używały już „bielidła” - zwanego także „mączką”, i służącego do tuszowania „niemodnej” opalenizny, czy rumieńców. Ale chyba nazwisk męskich z tym damskim kosmetykiem nie łączono.
Zastanawiałem się – co K.Rymut mógł mieć na myśli pisząc: „Mącz-ka 1384(lub od mączka)”? Po dwóch miesiącach doznałem dopiero nagłego olśnienia. Zrozumiałem wątpliwości autora „Nazwisk Polaków” - chodziło mu tutaj o ten drugi rodzaj „mączki” (skrobia, krochmal), ponieważ nie pochodziła ona z mąki, czyli „zmielonego” ziarna zbóż!
Wprawdzie z dużym opóźnieniem – ale udało mi się rozwiązać kolejną zagadkę związaną z nazwiskiem Mączka – „Zagadkę K.Rymuta”.
Ad2) W części tej pisałem m.in., że podstawowym obowiązkiem służebnych „mączników” było dostarczanie mąki na dwór panującego - oraz do grodów, gdzie przebywała rozproszona w czasie pokoju drużyna książęca. Sądzę, że „mącznicy” dostarczali tam także pożywnej „mączki”(skrobi). Później, gdy zaczną powstawać pierwsze młyny (XII w.) – chyba młynarze początkowo, zanim wykształcił się zawód „krochmalnika”( mączkarza?) – także będą produkowali krochmal (mączkę). Wskazuje na to choćby nazwa małego młyna, który według K.Rymuta - zwano: „skrobacz”! Chyba, że jakieś źródło zmyliło wybitnego językoznawcę, a chodziło o wytwórnię skrobi, czyli „mączki”. U S.Kozierowskiego (Badania nazw topograficznych arch. gnieźnieńskiej) jest też informacja, że wieś „Macnici” 1259 r (koło Oleśnicy)–według historyka niemieckiego – zamieszkiwali piekarze książęcy. Czyżby mącznicy byli takimi wszechstronnymi służebnymi?
W Słowniku języka polskiego – wydanym przez M.Orgelbranda – wyrazy: mącznik, mączniczka, mącznica – oznaczają także ludzi handlującymi mąką (może i mączką?). Czy to konkurujący z młynami, „starzy” mącznicy – produkują dalej mąkę i sprzedają ją w miastach - sami, lub za pośrednictwem kobiet ze swojego domu? Sądzę, że wójt (będący właścicielem młynów miejskich) – nie dopuściłby do takiej konkurencji ! Za zmielenie mąki pobierał opłatę – najczęściej w naturze, co któryś tam worek mąki - stawał się jego własnością. Musiał coś z tą mąką zrobić – sprzedawał więc w mieście, za pośrednictwem swoich ludzi najczęściej(mączarz, mączarka oraz te które wymieniłem wyżej=mącznik, mącznica, mączniczka). Chyba, że istniało w mieście jakieś zrzeszenie przekupniów –gildia?
Ad3)Powstanie nazwiska Mączka.
W części tej podpierałem się często fragmentami postów, które na Forum genealodzy.pl – pisał na temat Mączków – kolega z „klubu poszukiwaczy Mączków”(A.Mączka).
Ale za bardzo chyba uległem jego sugestywnej hipotezie wywodzącej Mączków – od rycerza Mącza – do Mączków Kuczyńskich.
Dzisiaj trochę inaczej na to patrzę. Nie fakt istnienia rycerza Mącza uważam tu za najważniejszy. Każda nazwa osobowa jest właściwie dawnym wyrazem pospolitym, zaczynającym się od dużej litery - no, oczywiście, niektóre wyrazy trochę zmodyfikowano. Rozumiemy sens życzeniowy imion staropolskich – nad obcojęzycznymi nie zastanawiamy się wcale. Wszystkie one jednak coś oznaczają: Adam – człowiek, glina; Piotr – skała; Paweł – mały, drobny itp. Jakie jest znaczenie imienia Mącz? W żadnym naszym Słowniku nie znajdziemy odpowiedzi – także w rosyjskim (tylko: mucz-nistyj i mucz-nyj) i czeskim ( moucz-ka) - u nas podobnie - istnieją „mączyste” rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki [ale i nazwa wsi (Mącze) i nazwisko(Mącz]). Jeśli w XIII wieku istniało imię Mącz – to musiało ono coś oznaczać, tylko – co? Gdy tak się zastanawiałem nad tym – znalazłem nowego „Mącza” w rozdziale książki W.Taszyckiego (vide: Mączka.Etymologia (Glosa). Okazało się później, że ten „mój” teraz „Mancz” – jest identycznym ( jeśli chodzi o datę 1293 r.) z Manczem , który znajduje się KDW( nr Dok704) - oraz tym, o którym pisał kolega „z klubu poszukiwaczy” korzystający z książki S.Kozierowskiego „Kronika Gostyńska”. Trzech Mączów w roku 1293! Czy nie za wiele tu słodyczy?
Rychło okazało się, że dwaj ostatni – to jedna i ta sama osoba – a Zagadka Taszyckiego – została „odczytana”! (Jeśli nikt – przez 50 lat tego nie zrobił – to ja jestem tym odkrywcą[ vide: Mączka.Etymologia.(Glosa.)]. W sumie cała „trójka” – to ta sama osoba. Chyba, że mamy do czynienia z nieprawdopodobnym zbiegiem okoliczności. O „dwóch” ostatnich wiadomo, że wzmianka o nich ma charakter pośmiertny. W dokumencie KDW pod datą 1318 r.- znalazłem kolejnego Mącza, ale młodego – bo występuje z mamą Jagną i bratem Mikołajem. Jest to na pewno inny Mącz, a ten od Taszyckiego – po 25 latach nie występowałby z mamusią!
Ostatnim Mączem, jakiego znalazłem – to Mancz Sepecki (1367 r.) z Krakowa (Monumenta medii aevi.., t.4,cz.2,s.13). Więcej Mączów na razie nie znalazłem – jedynie tylko wieś o nazwie Manczerzino(1337 r.)
A więc Mącz, którego wymieniałem w artykule „Zagadki nazwiska Mączka” – nie był jedynym, przypadkowym okazem. Na dobitek znalazłem jeszcze imię Mancz-slav ( Mączsław 1350 r.). [vide: Mączka. Etymologia(Suplement) oraz Odkrycie imienia Mączysław]. Więc na pewno istniał wyraz „Mącz” samodzielnie (nie tylko jako rdzeń wyrazów), miał jakiś sens, i był zrozumiały dla współczesnych mu ludzi. Nie wiadomo kiedy zaczął zanikać – tak, że okazał się niezrozumiały dla historyków i językoznawców? Znajdowanie go w dokumentach po kilku wiekach - zaczęło powodować konsternację u „odkrywców”, którzy ratowali się w potrzebie zrozumiałym rdzeniem „męcz”. Kochani poloniści - „Mącz” to nie jest błąd – ani wybryk natury -.Rymut umieścił go już w dwutomowej wersji „Nazwisk Polaków” – ale bez żadnego objaśnienia. Moje objaśnienia znajdą się w : „Mączka. Etymologia. Posłowie”.
Znalezienie imienia Mącz – nie spowodowało wyjaśnienia problemu genezy nazwiska Maczka. Imię to jest tylko jednym z wielu źródeł mogących wyjaśnić etymologię interesującego nas nazwiska. Z imienia tego mogło powstać wiele innych nazwisk „mączystych”, a czasami pozostawało dalej w tej średniowiecznej, zlatynizowanej formie. Podam tylko przykład z „kurpiowszczyzny”. Wspominałem o herbie Łada.Mancz, lesie Mancz, rzece Mancz - i ośmiu wsiach z dodatkiem Mancz [vide: (Mączka.Etymologia(Glosa)]. Dzisiaj zostały z tego tylko – Żmijewek Mans i Łady Mans (już nawet nie Mancz). Przy okazji rozwiązałem kolejną zagadkę: w herbie „Łada.Mancz” – drugi człon pochodzi od lasu Mancz, względnie rzeki Mancz – a najpewniej wsi Łada Mancz - znajdującej się w gminie Czerwin, pow. ostrołęcki. Może to gniazdo tego odgałęzienia Ładziców? Rzeka Mancz płynęła gdzieś niedaleko górnej Orzy (gmina(Czerwin) – a dalej na Zachód - rozciąga się Puszcza Biała. Może nazwa ta pochodzi od nazwy Mancz (m.in. „biel, „biały”)? Las Mancz byłby tylko jej wschodnim skrzydłem? Znowu zaczynam układać Zagadki.
Z nazwy Mancz (Mącz) mogą wywodzić się różne nazwiska: Mancz, Manczyk, Manczyc, Manczka, Mącz, Mączka, Mączyc, Męczyc, Męczka, Mączyński, Monczka i wiele innych. Nazwa „Mancz” jest tylko jednym z wielu źródeł genetycznych nazwiska Mączka. Szczegółowiej o tym napisałem w artykułach: „Mączka.Etymologia” i „Mączka.Etymologia (Suplement)”. „Odkrycie” Mącza – ułatwia nam znacznie wyjaśnienie genezy nazwiska Mączka – bo przecież Mączka – to zdrobnienie i spieszczenie od imienia Mącz! Wzmacnia nam ten punkt widzenia odnalezienie imienia Mącz-sław (1350r.), którym na pewno także nie posługiwano się na co dzień i w warunkach domowych. Zdrobnieniem od tego uroczystego imienia będzie znowu Mączka. Nic dziwnego, że w tej sytuacji pojawił nam się w końcu XIV w. mały „wysyp” Mączków. Ale o tym pisałem już w artykule.
Na zakończenie tego punktu chciałem się jeszcze raz nieco cofnąć w czasie – do początków literatury polskiej, kiedy to w 1136 r. pojawiła się „Złota bulla języka polskiego” – wykaz 410 nazw miejscowych i osobowych. To dziwne, że w takim zestawie nazw – nie ma żadnej o charakterze „mączystym”. Ubolewałem już w artykule nad tym, że chyba jakieś „lobby” optuje za tym, aby we wszystkich nazwach, w których pojawia się coś obiecującego – widzieć wyrazy z „ę” - a nie z „ą”, chociaż w piśmie zapisywano je identycznie – w ortografii łacińskiej przez „an”. Nawet nazwę osobową Mancossa – „przekręca się” na Mękosza. Rozzuchwalony rozwiązaniem tylu „Zagadek”, jakie pojawiły się w niniejszym artykule – postanowiłem zabrać się i do „Mancossy” z Bulli Gnieźnieńskiej. Każdy od razu, na pierwszy rzut oka – zobaczy chyba tu Mąkosę ! (an=ą). Mąkosza – także wygląda prawdopodobnie, ale „Mękosza” – wygląda jak jakiś żart lingwistyczny. Wzrok wyostrzony poszukiwaniem Mączków w starych źródłach - od razu zauważa w nazwie Mancossa obiecujący początek „Manc”. „Historia ortografii polskiej”(v:Wikipedia) informuje, że w najstarszej fazie ortografii staropolskiej - jedna litera łacińska miała kilka wartości głoskowych, np. „c” - oznaczało: c, č, k !
Czyli już mamy nie „Manc” - ale „Manč (Mancz)! Dwa „ss” - mogą oznaczać: s i sz - tak podpowiada znów „ściąga”. Jakimi mamy wynik? Manczosza(Mączosza) – oboczność od Mankosza (Mąkosza)!
Mączosza i Mąkosza – to chyba pochodne od Mączosz i Mąkosz, które wyglądają jak ludowe określenia fachmanów od mąki. Po „miejsku” wyglądałoby to tak:
Mączarz vel Mąkarz.
Co za wspaniałe odkrycie: Mancossa 1136 – to Mączosza! Co by nie powiedzieć – rozumowanie to wygląda na „zabójczo” logiczne i uzupełnia niezrozumiałą lukę, jaką stanowi u zarania naszych dziejów - brak imienia „mączystego” w nazewnictwie polskim . A przecież Staropolanie byli ludem rolniczym – a nie koczowniczym, czy leśnym.
Za jednym zamachem mam okazję „odczytać” drugie z imion, które znajdowało się w „Wykazie imion nieodczytanych” W.Taszyckiego ( vide: Mączka.Etymologia(Glosa). Obok imienia „Manczonis” zapisano też: „Manco” 1212. Oczywiście po nowym odczytaniu imienia Mancossa 1136 ( Mączosza !) – jest to dla wszystkich chyba już jasne: Manco – to zdrobnienie, skrót od Mancossa, czyli Manco – to Mączo.
Jaki piękny sekwens imion nam się ukształtował:
Mączosza 1136> Mączo 1212>Mącz 1293 i 1318>Mączsław 1350>Mączka 1393.
Imię wójta z Goliny ( Mączka 1393) leży prawdopodobnie u podstawy nazwiska Mączka. Trudno sobie to dziś wyobrazić, że imię „Mączka” mogło być kiedyś równocześnie używane obok takich imion, jak Marcin, Mateusz, Mikołaj, Wojciech, czy Jan. Kto by się spodziewał, że nazwisko Mączka może należeć do tzw. nazwisk „odimiennych”? Ja na pewno nie.
Blady strach mnie ogarnia, gdy sobie pomyślę, że u podstawy tego sekwensu imion mogłaby się znaleźć m.in. Mokosz (Moksza).
Ad4) Niestety, nie potrafię w tym formacie robić tabel, ani umieścić mapki, która ilustrowałaby w sposób poglądowy przedstawione tutaj dane. Innych uwag do tej części nie mam i nie było ich w komentarzach.
Pozdrowienia dla czytelników i komentatorów.
Ryszard Mączka.
Posłowie.
Jest to drugi w kolejności artykuł z cyklu o Mączkach, w którym jednakże skoncentrowałem się nie na osobach – ale tym razem - na samym nazwisku jako takim.
Artykuł składa się z czterech części:
1.„Nazwiska Polaków a nazwisko Mączka”;
2.„ Źródła genetyczne nazwiska Mączka”;
3. „Powstanie nazwiska Mączka”;
4. „Mączkowie dzisiaj. Zakończenie.”
Ad1) Osią, wokół której „kręcą się” rozmyślania autora - jest analiza zapisu znajdującego się w książce K.Rymuta – odnoszącego się do nazwiska „Mączka”.
W nawiązaniu do tematu objaśniałem znaczenie m.in. wyrazu „mączka” – opierając się na różnych „Słownikach” – od staropolskich – po współczesne, ale ostatecznie zatrzymałem się na tym, że nazwa „mączka” wywodzi się od „mąki”, czyli proszku pochodzącego z ziaren zmielonych zbóż”. Wniosek ten jest tylko częściowo słuszny – nie uwzględnia bowiem „mączki-skrobi”, która nie pochodzi przecież „ ze zmielonego ziarna”, lecz „moczonego ziarna”, z którego wypłukuje się „mączkę”(skrobię) . Innym określeniem takiej mączki, czyli skrobi – jest niemieckiego pochodzenia nazwa „krochmal”( Kraft –mehl, czyli mączka - wzmacniająca, dodająca siły). Nie wiadomo, czy ówczesne modnisie w Polsce średniowiecznej, używały już „bielidła” - zwanego także „mączką”, i służącego do tuszowania „niemodnej” opalenizny, czy rumieńców. Ale chyba nazwisk męskich z tym damskim kosmetykiem nie łączono.
Zastanawiałem się – co K.Rymut mógł mieć na myśli pisząc: „Mącz-ka 1384(lub od mączka)”? Po dwóch miesiącach doznałem dopiero nagłego olśnienia. Zrozumiałem wątpliwości autora „Nazwisk Polaków” - chodziło mu tutaj o ten drugi rodzaj „mączki” (skrobia, krochmal), ponieważ nie pochodziła ona z mąki, czyli „zmielonego” ziarna zbóż!
Wprawdzie z dużym opóźnieniem – ale udało mi się rozwiązać kolejną zagadkę związaną z nazwiskiem Mączka – „Zagadkę K.Rymuta”.
Ad2) W części tej pisałem m.in., że podstawowym obowiązkiem służebnych „mączników” było dostarczanie mąki na dwór panującego - oraz do grodów, gdzie przebywała rozproszona w czasie pokoju drużyna książęca. Sądzę, że „mącznicy” dostarczali tam także pożywnej „mączki”(skrobi). Później, gdy zaczną powstawać pierwsze młyny (XII w.) – chyba młynarze początkowo, zanim wykształcił się zawód „krochmalnika”( mączkarza?) – także będą produkowali krochmal (mączkę). Wskazuje na to choćby nazwa małego młyna, który według K.Rymuta - zwano: „skrobacz”! Chyba, że jakieś źródło zmyliło wybitnego językoznawcę, a chodziło o wytwórnię skrobi, czyli „mączki”. U S.Kozierowskiego (Badania nazw topograficznych arch. gnieźnieńskiej) jest też informacja, że wieś „Macnici” 1259 r (koło Oleśnicy)–według historyka niemieckiego – zamieszkiwali piekarze książęcy. Czyżby mącznicy byli takimi wszechstronnymi służebnymi?
W Słowniku języka polskiego – wydanym przez M.Orgelbranda – wyrazy: mącznik, mączniczka, mącznica – oznaczają także ludzi handlującymi mąką (może i mączką?). Czy to konkurujący z młynami, „starzy” mącznicy – produkują dalej mąkę i sprzedają ją w miastach - sami, lub za pośrednictwem kobiet ze swojego domu? Sądzę, że wójt (będący właścicielem młynów miejskich) – nie dopuściłby do takiej konkurencji ! Za zmielenie mąki pobierał opłatę – najczęściej w naturze, co któryś tam worek mąki - stawał się jego własnością. Musiał coś z tą mąką zrobić – sprzedawał więc w mieście, za pośrednictwem swoich ludzi najczęściej(mączarz, mączarka oraz te które wymieniłem wyżej=mącznik, mącznica, mączniczka). Chyba, że istniało w mieście jakieś zrzeszenie przekupniów –gildia?
Ad3)Powstanie nazwiska Mączka.
W części tej podpierałem się często fragmentami postów, które na Forum genealodzy.pl – pisał na temat Mączków – kolega z „klubu poszukiwaczy Mączków”(A.Mączka).
Ale za bardzo chyba uległem jego sugestywnej hipotezie wywodzącej Mączków – od rycerza Mącza – do Mączków Kuczyńskich.
Dzisiaj trochę inaczej na to patrzę. Nie fakt istnienia rycerza Mącza uważam tu za najważniejszy. Każda nazwa osobowa jest właściwie dawnym wyrazem pospolitym, zaczynającym się od dużej litery - no, oczywiście, niektóre wyrazy trochę zmodyfikowano. Rozumiemy sens życzeniowy imion staropolskich – nad obcojęzycznymi nie zastanawiamy się wcale. Wszystkie one jednak coś oznaczają: Adam – człowiek, glina; Piotr – skała; Paweł – mały, drobny itp. Jakie jest znaczenie imienia Mącz? W żadnym naszym Słowniku nie znajdziemy odpowiedzi – także w rosyjskim (tylko: mucz-nistyj i mucz-nyj) i czeskim ( moucz-ka) - u nas podobnie - istnieją „mączyste” rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki [ale i nazwa wsi (Mącze) i nazwisko(Mącz]). Jeśli w XIII wieku istniało imię Mącz – to musiało ono coś oznaczać, tylko – co? Gdy tak się zastanawiałem nad tym – znalazłem nowego „Mącza” w rozdziale książki W.Taszyckiego (vide: Mączka.Etymologia (Glosa). Okazało się później, że ten „mój” teraz „Mancz” – jest identycznym ( jeśli chodzi o datę 1293 r.) z Manczem , który znajduje się KDW( nr Dok704) - oraz tym, o którym pisał kolega „z klubu poszukiwaczy” korzystający z książki S.Kozierowskiego „Kronika Gostyńska”. Trzech Mączów w roku 1293! Czy nie za wiele tu słodyczy?
Rychło okazało się, że dwaj ostatni – to jedna i ta sama osoba – a Zagadka Taszyckiego – została „odczytana”! (Jeśli nikt – przez 50 lat tego nie zrobił – to ja jestem tym odkrywcą[ vide: Mączka.Etymologia.(Glosa.)]. W sumie cała „trójka” – to ta sama osoba. Chyba, że mamy do czynienia z nieprawdopodobnym zbiegiem okoliczności. O „dwóch” ostatnich wiadomo, że wzmianka o nich ma charakter pośmiertny. W dokumencie KDW pod datą 1318 r.- znalazłem kolejnego Mącza, ale młodego – bo występuje z mamą Jagną i bratem Mikołajem. Jest to na pewno inny Mącz, a ten od Taszyckiego – po 25 latach nie występowałby z mamusią!
Ostatnim Mączem, jakiego znalazłem – to Mancz Sepecki (1367 r.) z Krakowa (Monumenta medii aevi.., t.4,cz.2,s.13). Więcej Mączów na razie nie znalazłem – jedynie tylko wieś o nazwie Manczerzino(1337 r.)
A więc Mącz, którego wymieniałem w artykule „Zagadki nazwiska Mączka” – nie był jedynym, przypadkowym okazem. Na dobitek znalazłem jeszcze imię Mancz-slav ( Mączsław 1350 r.). [vide: Mączka. Etymologia(Suplement) oraz Odkrycie imienia Mączysław]. Więc na pewno istniał wyraz „Mącz” samodzielnie (nie tylko jako rdzeń wyrazów), miał jakiś sens, i był zrozumiały dla współczesnych mu ludzi. Nie wiadomo kiedy zaczął zanikać – tak, że okazał się niezrozumiały dla historyków i językoznawców? Znajdowanie go w dokumentach po kilku wiekach - zaczęło powodować konsternację u „odkrywców”, którzy ratowali się w potrzebie zrozumiałym rdzeniem „męcz”. Kochani poloniści - „Mącz” to nie jest błąd – ani wybryk natury -.Rymut umieścił go już w dwutomowej wersji „Nazwisk Polaków” – ale bez żadnego objaśnienia. Moje objaśnienia znajdą się w : „Mączka. Etymologia. Posłowie”.
Znalezienie imienia Mącz – nie spowodowało wyjaśnienia problemu genezy nazwiska Maczka. Imię to jest tylko jednym z wielu źródeł mogących wyjaśnić etymologię interesującego nas nazwiska. Z imienia tego mogło powstać wiele innych nazwisk „mączystych”, a czasami pozostawało dalej w tej średniowiecznej, zlatynizowanej formie. Podam tylko przykład z „kurpiowszczyzny”. Wspominałem o herbie Łada.Mancz, lesie Mancz, rzece Mancz - i ośmiu wsiach z dodatkiem Mancz [vide: (Mączka.Etymologia(Glosa)]. Dzisiaj zostały z tego tylko – Żmijewek Mans i Łady Mans (już nawet nie Mancz). Przy okazji rozwiązałem kolejną zagadkę: w herbie „Łada.Mancz” – drugi człon pochodzi od lasu Mancz, względnie rzeki Mancz – a najpewniej wsi Łada Mancz - znajdującej się w gminie Czerwin, pow. ostrołęcki. Może to gniazdo tego odgałęzienia Ładziców? Rzeka Mancz płynęła gdzieś niedaleko górnej Orzy (gmina(Czerwin) – a dalej na Zachód - rozciąga się Puszcza Biała. Może nazwa ta pochodzi od nazwy Mancz (m.in. „biel, „biały”)? Las Mancz byłby tylko jej wschodnim skrzydłem? Znowu zaczynam układać Zagadki.
Z nazwy Mancz (Mącz) mogą wywodzić się różne nazwiska: Mancz, Manczyk, Manczyc, Manczka, Mącz, Mączka, Mączyc, Męczyc, Męczka, Mączyński, Monczka i wiele innych. Nazwa „Mancz” jest tylko jednym z wielu źródeł genetycznych nazwiska Mączka. Szczegółowiej o tym napisałem w artykułach: „Mączka.Etymologia” i „Mączka.Etymologia (Suplement)”. „Odkrycie” Mącza – ułatwia nam znacznie wyjaśnienie genezy nazwiska Mączka – bo przecież Mączka – to zdrobnienie i spieszczenie od imienia Mącz! Wzmacnia nam ten punkt widzenia odnalezienie imienia Mącz-sław (1350r.), którym na pewno także nie posługiwano się na co dzień i w warunkach domowych. Zdrobnieniem od tego uroczystego imienia będzie znowu Mączka. Nic dziwnego, że w tej sytuacji pojawił nam się w końcu XIV w. mały „wysyp” Mączków. Ale o tym pisałem już w artykule.
Na zakończenie tego punktu chciałem się jeszcze raz nieco cofnąć w czasie – do początków literatury polskiej, kiedy to w 1136 r. pojawiła się „Złota bulla języka polskiego” – wykaz 410 nazw miejscowych i osobowych. To dziwne, że w takim zestawie nazw – nie ma żadnej o charakterze „mączystym”. Ubolewałem już w artykule nad tym, że chyba jakieś „lobby” optuje za tym, aby we wszystkich nazwach, w których pojawia się coś obiecującego – widzieć wyrazy z „ę” - a nie z „ą”, chociaż w piśmie zapisywano je identycznie – w ortografii łacińskiej przez „an”. Nawet nazwę osobową Mancossa – „przekręca się” na Mękosza. Rozzuchwalony rozwiązaniem tylu „Zagadek”, jakie pojawiły się w niniejszym artykule – postanowiłem zabrać się i do „Mancossy” z Bulli Gnieźnieńskiej. Każdy od razu, na pierwszy rzut oka – zobaczy chyba tu Mąkosę ! (an=ą). Mąkosza – także wygląda prawdopodobnie, ale „Mękosza” – wygląda jak jakiś żart lingwistyczny. Wzrok wyostrzony poszukiwaniem Mączków w starych źródłach - od razu zauważa w nazwie Mancossa obiecujący początek „Manc”. „Historia ortografii polskiej”(v:Wikipedia) informuje, że w najstarszej fazie ortografii staropolskiej - jedna litera łacińska miała kilka wartości głoskowych, np. „c” - oznaczało: c, č, k !
Czyli już mamy nie „Manc” - ale „Manč (Mancz)! Dwa „ss” - mogą oznaczać: s i sz - tak podpowiada znów „ściąga”. Jakimi mamy wynik? Manczosza(Mączosza) – oboczność od Mankosza (Mąkosza)!
Mączosza i Mąkosza – to chyba pochodne od Mączosz i Mąkosz, które wyglądają jak ludowe określenia fachmanów od mąki. Po „miejsku” wyglądałoby to tak:
Mączarz vel Mąkarz.
Co za wspaniałe odkrycie: Mancossa 1136 – to Mączosza! Co by nie powiedzieć – rozumowanie to wygląda na „zabójczo” logiczne i uzupełnia niezrozumiałą lukę, jaką stanowi u zarania naszych dziejów - brak imienia „mączystego” w nazewnictwie polskim . A przecież Staropolanie byli ludem rolniczym – a nie koczowniczym, czy leśnym.
Za jednym zamachem mam okazję „odczytać” drugie z imion, które znajdowało się w „Wykazie imion nieodczytanych” W.Taszyckiego ( vide: Mączka.Etymologia(Glosa). Obok imienia „Manczonis” zapisano też: „Manco” 1212. Oczywiście po nowym odczytaniu imienia Mancossa 1136 ( Mączosza !) – jest to dla wszystkich chyba już jasne: Manco – to zdrobnienie, skrót od Mancossa, czyli Manco – to Mączo.
Jaki piękny sekwens imion nam się ukształtował:
Mączosza 1136> Mączo 1212>Mącz 1293 i 1318>Mączsław 1350>Mączka 1393.
Imię wójta z Goliny ( Mączka 1393) leży prawdopodobnie u podstawy nazwiska Mączka. Trudno sobie to dziś wyobrazić, że imię „Mączka” mogło być kiedyś równocześnie używane obok takich imion, jak Marcin, Mateusz, Mikołaj, Wojciech, czy Jan. Kto by się spodziewał, że nazwisko Mączka może należeć do tzw. nazwisk „odimiennych”? Ja na pewno nie.
Blady strach mnie ogarnia, gdy sobie pomyślę, że u podstawy tego sekwensu imion mogłaby się znaleźć m.in. Mokosz (Moksza).
Ad4) Niestety, nie potrafię w tym formacie robić tabel, ani umieścić mapki, która ilustrowałaby w sposób poglądowy przedstawione tutaj dane. Innych uwag do tej części nie mam i nie było ich w komentarzach.
Pozdrowienia dla czytelników i komentatorów.
Ryszard Mączka.
Ostatnio zmieniony śr 18 cze 2008, 08:23 przez Akczam67, łącznie zmieniany 1 raz.
Zagadki nazwiska Mączka. (komentarz)
Posłowie c.d.
Uzasadnienie, że Mancossa – to Mączosza !
Pomysł z nowym odczytaniem imienia „Mancossa” narodził się nagle, w trakcie pisania „Posłowia” – toteż nie zdążyłem tej rewelacji jeszcze dokładniej przetrawić.
Na razie podzielę się refleksjami, które nachodzą mnie aktualnie. Analizuję właśnie K.Rymuta „Nazwiska Polaków” – ponieważ książka ta jest w takich przypadkach wprost niezastąpiona. Imię Mancossa, które odczytałem jako Mączosza – nie należy do tzw. imion złożonych, bo takie muszą składać się z dwóch wyrazów, np. Mancz-slav. Do wyrazu Manč/Mancz – dodany jest natomiast przyrostek „osza”(ossa), który jest przyrostkiem nazwotwórczym. W przyrostkach nazwotwórczych często spotykana jest spółgłoska „ch” i jej pochodna „sz”. Jak wyglądałby taki wcześniejszy „Mącz” z „ch”: Mączocha, Mączoch, Mączuch, Mączucha (Mancocha, Mancoch, Mancuch, Mancucha)? Warto byłoby obejrzeć dokumenty pod tym kątem. Ale zajmijmy się naszym Mancossą. Spółgłoska „sz” mogła wchodzić w skład wielu przyrostków nazwotwórczych: Manc-os, ossa, osso itp.( Mąčosz, Mąčosza, Mąčoszo itd. Jak widać spółgłoskę „sz” w przyrostku nazwotwórczym może poprzedzać każda samogłoska - a kończyć taki przyrostek może samogłoska lub spółgłoska. Do XV w.spółgłoska „sz” była miękka – a to było wówczas wyznacznikiem spieszczenia. Nasz Mancossa mógł być więc „Mączoszką” lub nawet „Mączusiem”. Czasem nawet zamieniano „sz” na”ś” lub twarde „s” – co dawało takie właśnie efekty: spieszczające - Mączoś, Mączuś - albo poważniejsze postacie - Mączos, Mączus itd.
Przy okazji udało mi się chyba „odczytać” imię tajemniczego „Manco” z „Wykazu imion nieodczytanych” z 1958 r ( a może któryś raz „odkrywam Amerykę”?) Wygląda to na pierwszą część imienia Mancossa. Ale Manco to Mancz(o)! Czyżby i w Mancossie był Manczo – a przyrostek nie „ossa” lecz „ssa”? Zaglądam znowu do K.Rymuta, w którym zawsze znajdowałem odpowiedź na nurtujące mnie problemy. „O” może być „elementem łączącym dwa człony imienia złożonego” – wyczytałem. Na „o” kończyły się w średniowieczu nazwy osobowe „stanowiące pełny człon pierwszy” imienia złożonego. Czyli zdrobnienia Manc(o)/Mącz(o) –ssa(sza) - mogły być pierwszymi członami jakiegoś tajemniczego imienia dwuczęściowego. Jaki mógł być człon drugi tego złożonego imienia: rad, -mir, -chwał, -mąt, -dał, -dziej, -bor, -czaj, -siej, -wid, -sław, itd.? Każdy z wymienionych i jeszcze inne. Poświadczone mamy na razie tylko jedno imię, które osobiście „ odnalazłem”
w KDW (v: Odkrycie imienia Mączysław). Nie wiadomo jak starożytny jest nasz Mącz-sław. Może łącznikiem między dwoma członami tego imienia była samogłoska „o” – co dawało Mącz-o-sław? Jeśli skrócimy to imię o cały człon drugi – to zostanie Mącz(o)/Manc(o), czyli wypełni się to co napisał K.Rymut, że na „o” kończyły się nazwy osobowe stanowiące pełen człon pierwszy. I chyba o taki przypadek tu chodzi. Jeśliby natomiast samogłoska „o” została dodana do imienia Mancz(Mącz) – i powstał Manczo/Mączo - oznaczałoby to, że mamy znów do czynienia ze spieszczeniem (jak Zdzicho, Bolko). Mancz(o)–slav (Mącz-sław) -potencjalnym „ojcem” Manc-ossy z 1136 r.? Kto by pomyślał.
Pora wreszcie na jakieś argumenty potwierdzające, że Mancossa – to rzeczywiście Mączosza.
Mękoszę wykluczam z przyczyn, które już nie raz przedstawiałem. Litera „ę” zaczęła pojawiać się dopiero pod koniec średniowiecza – zatem używanie jej w nazwach osobowych wcześniejszych jest nieporozumieniem: „lex retro non agit”. Jeśli jakiemuś szlachcicowi spodobało się wówczas zacząć pisać swoje nazwisko rodowe przez „ę’ – to jego wybór; znałem osobiście pewnego Mączkę, który zmienił sobie nazwisko na Mączyński – ale to nie jest powód, aby także jego przodkom zmieniać w ten sposób nazwisko – byłby to absurd. Szermowanie argumentem jakiegoś „iloczasu” dostrzeżonego w Mancossie jest bez sensu. Proszę go pokazać ! W pierwszej części „Posłowia” starałem się zracjonalizować obiektywne przyczyny odczytywania nazw ewidentnie „mączystych” przez literę „ę” – nie będę więc tego powtarzać.
Prywatnie uważam, że podstawa „męk/męcz” – nie daje się na imię życzeniowe, w którym znajdowałoby się błogosławieństwo rodziców i wróżba pomyślnej przyszłości. Trzeba jednak uczciwie przyznać, że na przezwisko nadaje się ono całkiem nieźle - oraz na nazwę oprawcy, czyli kata. Zresztą nazwy osobowe tego rodzaju same potrafią się obronić – i to bez pomocy „życzliwych”, np.: Menka z 1238 r.(t.1, nr 318, KDW), Menczicz z 1352(t.3, nr1313, KDW), Menczyc (t.3, nr1478, KDW). Poza tym pamiętajmy, że „Mancossa” to spieszczenie, zdrobnienie – a spieszczony fachman - „kat” – wyglądałby tu jak postać z serialu „Rodzina Adamsów”.
Na placu boju została więc uznawana przez nielicznych tylko językoznawców - Mąkosza i „ odkryta” przeze mnie, rewelacyjna - „Mączosza” .
Lista argumentów:
1.Imię Mancossa jest spieszczeniem:
po rdzeniu (Mancz/Mąk/?) mamy tu przyrostek z „sz” (osza) co stanowi czynnik spieszczający, czyli także zdrabniający - od imienia: „Mąk” czy „Mącz”? Trudno jest przytoczyć jakieś spieszczenie, zdrobnienie nazwy osobowej – rodem z „mąki” (Mąk-o-lin”?) Pod tym względem jest ona mało produktywna, łatwiej byłoby chyba o „zgrubienia”. Jedyne zdrobnienia jakie przychodzą mi do głowy – to takie, w których dochodzi do przekształcenia: k > cz , np. „mąka” > „mączka”. A przecież o to toczy się właśnie w tej chwili bój;
2.Frekwencja nazw onomastycznych w średniowieczu (KDW):
a/Mąk-o-lin 1396, Mąk, 1460, Mąka 1481;
b/Mącz 1293, Mącz 1318, Mącz-sław 1350, Mącz-el 1350, Mącz-el 1400, Mącz-ka 1374, Mącz-ka 1384, Mącz-ka 1393;
Nazwy „mączyste” występowały częściej, wcześniej, i bliżej roku 1136 niż nazwy „mąkowate”;
3.Frekwencja nazw toponomastycznych(KDW):
a/od „Mąk” : Mąkowarsko 1328, Mąkolice 1337, Makolin1345;
b/od „Mącz”: (Mączniki X-XII w. teoretycznie, a potwierdzenie źródłowe od 1240): Mączniki k/Środy 1240, Mączniki k/Gniezna 1354, Mączniki k/Kartuz (Mączno), Mączewo 1065, Mączyn 1181 i 1258, Mączyce 1293(?)
Komentarz jak wyżej – przewaga Mącza..
4.Dowód z precedensu:
podana wyżej nazwa „Mączyn” - pochodzi ze źródłowej nazwy „Manclino!
Manc-lino posiada pierwszy człon nazwy identyczny z Manc-ossą ! Nazwa Manclino wygląda tak - jakby była to własność niejakiego Mącz-la czy Mącz-li (znamy to imię z 1350 i 1400 r.). W tym przypadku mamy formację „l” w części przyrostkowej, która odgrywa podobną rolę spieszczającą, jak „sz” u Mączoszy. Zadziwiająco jest to, że w dokumencie z 1350 r. imię „Mączel” występowało zamiennie - z imieniem Mączsław! Nazwa Manclino z 1181 r. - jest najbliższą nazwą „mączystą” w pobliżu „Mączoszy z 1136 r.
5.Zawód „mącznik”:
W 1136 r.(data ukazania się Bulli) – na pewno istniał „zawód” mącznika; tak nazywano służebnego poddanego władcy, który musiał dostarczać mąkę, mączkę, a może i pieczywo w X-XII w., czasami nawet dłużej . Wynikało to z organizacji państwa Piastów, analogicznie było w tym czasie w Czechach i na Węgrzech. Brak jednak na to potwierdzenia źródłowego sprzed XIII w.; czyżby ewentualny „mączosz” wypełnił nam tą lukę? Na pewno w dobrach arcybiskupa taki fachowiec winien się znajdować (m.in. produkcja komunikantów, opłatków, hostii).
6.Argument rozśmieszająco-statystyczny:
przypominam, że w tym czasie jedna litera łacińska miała kilka wartości głoskowych, np. „c” - oznaczało: c, č, k ! Statystycznie więc dwie odpowiadające naszym życzeniom litery „c” i „č” uzyskują ponad 66% szans na trafność, gdy przeciwne naszym życzeniom „k” - tylko nieco ponad 33%. Wydaje mi się jednak, że argumenty przedstawione w punktach 1-5 dawały nam 100% przewagę nad opcją popierającą Mąkoszę.
Co było do udowodnienia - przypominam sobie takie stwierdzenie z lekcji matematyki w latach pięćdziesiątych, kiedy po każdym dowodzie pisało się skrót: „c.b.d.u.”
Uważam, że nowe „odczytanie” nazwy Mancossa jako Mączosza – stało się faktem.
Chwileczkę, na początku analizy nazwiska „Mancossa” pojawiło się sformułowanie:
„. Każdy od razu, na pierwszy rzut oka – zobaczy chyba tu Mąkosę !”
Ale tylko „na pierwszy rzut oka”. W „Nazwiskach Polaków – nazwisko Mąkosa (przez jedno „s”) – figuruje wśród nazwisk młodszych, nie oznaczonych datą pojawienia się w źródłach. W książce tej też znajdujemy teoretyczne uzasadnienie: do wieku XV spółgłoska „sz” była miękka – a stwardnienie nastąpiło później, kiedy to starsze „sz” zastępowane było przez twardą spółgłoskę „s”.
W artykule „Na tropach pierwszego Mączki” zastanawiałem się, jak nazywali się poprzednicy młynarzy. Zastanawiałem się – czy „mączkarz „ czy może „mąkarz”, potem czy może „mącz” lub „mączka”. Byłem zawsze blisko: zamiast „mącza’ – pojawił się „mącznik”; zamiast „mączki” – żartobliwy „kurzymączka”; a „mączkarz” okazał się producentem „mączki” skrobiowej, czyli krochmalu (też: krochmalnik - „mączkarzem”); później „mącznik” i „mączarz” – byli sprzedawcami mąki w miastach, a „mączniczki”, „mącznice” i „mączarki” – ich koleżankami, czy konkurentkami w tym zawodzie. Czyżby do tego kompletu zawodowców „mącznych” doszli jeszcze – „mączosza lub „mąkosza” ? Kto wie? Z powyższej analizy imienia „Mancossa” wynikałoby jednak, że mogłoby tu chodzić raczej o „młynarczyków”, potomków producentów – albo młodych „mączników”- młynarzy.
Serdeczne pozdrowienia dla wszystkich czytelników za uwagę i cierpliwość.
Ryszard Mączka.
Uzasadnienie, że Mancossa – to Mączosza !
Pomysł z nowym odczytaniem imienia „Mancossa” narodził się nagle, w trakcie pisania „Posłowia” – toteż nie zdążyłem tej rewelacji jeszcze dokładniej przetrawić.
Na razie podzielę się refleksjami, które nachodzą mnie aktualnie. Analizuję właśnie K.Rymuta „Nazwiska Polaków” – ponieważ książka ta jest w takich przypadkach wprost niezastąpiona. Imię Mancossa, które odczytałem jako Mączosza – nie należy do tzw. imion złożonych, bo takie muszą składać się z dwóch wyrazów, np. Mancz-slav. Do wyrazu Manč/Mancz – dodany jest natomiast przyrostek „osza”(ossa), który jest przyrostkiem nazwotwórczym. W przyrostkach nazwotwórczych często spotykana jest spółgłoska „ch” i jej pochodna „sz”. Jak wyglądałby taki wcześniejszy „Mącz” z „ch”: Mączocha, Mączoch, Mączuch, Mączucha (Mancocha, Mancoch, Mancuch, Mancucha)? Warto byłoby obejrzeć dokumenty pod tym kątem. Ale zajmijmy się naszym Mancossą. Spółgłoska „sz” mogła wchodzić w skład wielu przyrostków nazwotwórczych: Manc-os, ossa, osso itp.( Mąčosz, Mąčosza, Mąčoszo itd. Jak widać spółgłoskę „sz” w przyrostku nazwotwórczym może poprzedzać każda samogłoska - a kończyć taki przyrostek może samogłoska lub spółgłoska. Do XV w.spółgłoska „sz” była miękka – a to było wówczas wyznacznikiem spieszczenia. Nasz Mancossa mógł być więc „Mączoszką” lub nawet „Mączusiem”. Czasem nawet zamieniano „sz” na”ś” lub twarde „s” – co dawało takie właśnie efekty: spieszczające - Mączoś, Mączuś - albo poważniejsze postacie - Mączos, Mączus itd.
Przy okazji udało mi się chyba „odczytać” imię tajemniczego „Manco” z „Wykazu imion nieodczytanych” z 1958 r ( a może któryś raz „odkrywam Amerykę”?) Wygląda to na pierwszą część imienia Mancossa. Ale Manco to Mancz(o)! Czyżby i w Mancossie był Manczo – a przyrostek nie „ossa” lecz „ssa”? Zaglądam znowu do K.Rymuta, w którym zawsze znajdowałem odpowiedź na nurtujące mnie problemy. „O” może być „elementem łączącym dwa człony imienia złożonego” – wyczytałem. Na „o” kończyły się w średniowieczu nazwy osobowe „stanowiące pełny człon pierwszy” imienia złożonego. Czyli zdrobnienia Manc(o)/Mącz(o) –ssa(sza) - mogły być pierwszymi członami jakiegoś tajemniczego imienia dwuczęściowego. Jaki mógł być człon drugi tego złożonego imienia: rad, -mir, -chwał, -mąt, -dał, -dziej, -bor, -czaj, -siej, -wid, -sław, itd.? Każdy z wymienionych i jeszcze inne. Poświadczone mamy na razie tylko jedno imię, które osobiście „ odnalazłem”
w KDW (v: Odkrycie imienia Mączysław). Nie wiadomo jak starożytny jest nasz Mącz-sław. Może łącznikiem między dwoma członami tego imienia była samogłoska „o” – co dawało Mącz-o-sław? Jeśli skrócimy to imię o cały człon drugi – to zostanie Mącz(o)/Manc(o), czyli wypełni się to co napisał K.Rymut, że na „o” kończyły się nazwy osobowe stanowiące pełen człon pierwszy. I chyba o taki przypadek tu chodzi. Jeśliby natomiast samogłoska „o” została dodana do imienia Mancz(Mącz) – i powstał Manczo/Mączo - oznaczałoby to, że mamy znów do czynienia ze spieszczeniem (jak Zdzicho, Bolko). Mancz(o)–slav (Mącz-sław) -potencjalnym „ojcem” Manc-ossy z 1136 r.? Kto by pomyślał.
Pora wreszcie na jakieś argumenty potwierdzające, że Mancossa – to rzeczywiście Mączosza.
Mękoszę wykluczam z przyczyn, które już nie raz przedstawiałem. Litera „ę” zaczęła pojawiać się dopiero pod koniec średniowiecza – zatem używanie jej w nazwach osobowych wcześniejszych jest nieporozumieniem: „lex retro non agit”. Jeśli jakiemuś szlachcicowi spodobało się wówczas zacząć pisać swoje nazwisko rodowe przez „ę’ – to jego wybór; znałem osobiście pewnego Mączkę, który zmienił sobie nazwisko na Mączyński – ale to nie jest powód, aby także jego przodkom zmieniać w ten sposób nazwisko – byłby to absurd. Szermowanie argumentem jakiegoś „iloczasu” dostrzeżonego w Mancossie jest bez sensu. Proszę go pokazać ! W pierwszej części „Posłowia” starałem się zracjonalizować obiektywne przyczyny odczytywania nazw ewidentnie „mączystych” przez literę „ę” – nie będę więc tego powtarzać.
Prywatnie uważam, że podstawa „męk/męcz” – nie daje się na imię życzeniowe, w którym znajdowałoby się błogosławieństwo rodziców i wróżba pomyślnej przyszłości. Trzeba jednak uczciwie przyznać, że na przezwisko nadaje się ono całkiem nieźle - oraz na nazwę oprawcy, czyli kata. Zresztą nazwy osobowe tego rodzaju same potrafią się obronić – i to bez pomocy „życzliwych”, np.: Menka z 1238 r.(t.1, nr 318, KDW), Menczicz z 1352(t.3, nr1313, KDW), Menczyc (t.3, nr1478, KDW). Poza tym pamiętajmy, że „Mancossa” to spieszczenie, zdrobnienie – a spieszczony fachman - „kat” – wyglądałby tu jak postać z serialu „Rodzina Adamsów”.
Na placu boju została więc uznawana przez nielicznych tylko językoznawców - Mąkosza i „ odkryta” przeze mnie, rewelacyjna - „Mączosza” .
Lista argumentów:
1.Imię Mancossa jest spieszczeniem:
po rdzeniu (Mancz/Mąk/?) mamy tu przyrostek z „sz” (osza) co stanowi czynnik spieszczający, czyli także zdrabniający - od imienia: „Mąk” czy „Mącz”? Trudno jest przytoczyć jakieś spieszczenie, zdrobnienie nazwy osobowej – rodem z „mąki” (Mąk-o-lin”?) Pod tym względem jest ona mało produktywna, łatwiej byłoby chyba o „zgrubienia”. Jedyne zdrobnienia jakie przychodzą mi do głowy – to takie, w których dochodzi do przekształcenia: k > cz , np. „mąka” > „mączka”. A przecież o to toczy się właśnie w tej chwili bój;
2.Frekwencja nazw onomastycznych w średniowieczu (KDW):
a/Mąk-o-lin 1396, Mąk, 1460, Mąka 1481;
b/Mącz 1293, Mącz 1318, Mącz-sław 1350, Mącz-el 1350, Mącz-el 1400, Mącz-ka 1374, Mącz-ka 1384, Mącz-ka 1393;
Nazwy „mączyste” występowały częściej, wcześniej, i bliżej roku 1136 niż nazwy „mąkowate”;
3.Frekwencja nazw toponomastycznych(KDW):
a/od „Mąk” : Mąkowarsko 1328, Mąkolice 1337, Makolin1345;
b/od „Mącz”: (Mączniki X-XII w. teoretycznie, a potwierdzenie źródłowe od 1240): Mączniki k/Środy 1240, Mączniki k/Gniezna 1354, Mączniki k/Kartuz (Mączno), Mączewo 1065, Mączyn 1181 i 1258, Mączyce 1293(?)
Komentarz jak wyżej – przewaga Mącza..
4.Dowód z precedensu:
podana wyżej nazwa „Mączyn” - pochodzi ze źródłowej nazwy „Manclino!
Manc-lino posiada pierwszy człon nazwy identyczny z Manc-ossą ! Nazwa Manclino wygląda tak - jakby była to własność niejakiego Mącz-la czy Mącz-li (znamy to imię z 1350 i 1400 r.). W tym przypadku mamy formację „l” w części przyrostkowej, która odgrywa podobną rolę spieszczającą, jak „sz” u Mączoszy. Zadziwiająco jest to, że w dokumencie z 1350 r. imię „Mączel” występowało zamiennie - z imieniem Mączsław! Nazwa Manclino z 1181 r. - jest najbliższą nazwą „mączystą” w pobliżu „Mączoszy z 1136 r.
5.Zawód „mącznik”:
W 1136 r.(data ukazania się Bulli) – na pewno istniał „zawód” mącznika; tak nazywano służebnego poddanego władcy, który musiał dostarczać mąkę, mączkę, a może i pieczywo w X-XII w., czasami nawet dłużej . Wynikało to z organizacji państwa Piastów, analogicznie było w tym czasie w Czechach i na Węgrzech. Brak jednak na to potwierdzenia źródłowego sprzed XIII w.; czyżby ewentualny „mączosz” wypełnił nam tą lukę? Na pewno w dobrach arcybiskupa taki fachowiec winien się znajdować (m.in. produkcja komunikantów, opłatków, hostii).
6.Argument rozśmieszająco-statystyczny:
przypominam, że w tym czasie jedna litera łacińska miała kilka wartości głoskowych, np. „c” - oznaczało: c, č, k ! Statystycznie więc dwie odpowiadające naszym życzeniom litery „c” i „č” uzyskują ponad 66% szans na trafność, gdy przeciwne naszym życzeniom „k” - tylko nieco ponad 33%. Wydaje mi się jednak, że argumenty przedstawione w punktach 1-5 dawały nam 100% przewagę nad opcją popierającą Mąkoszę.
Co było do udowodnienia - przypominam sobie takie stwierdzenie z lekcji matematyki w latach pięćdziesiątych, kiedy po każdym dowodzie pisało się skrót: „c.b.d.u.”
Uważam, że nowe „odczytanie” nazwy Mancossa jako Mączosza – stało się faktem.
Chwileczkę, na początku analizy nazwiska „Mancossa” pojawiło się sformułowanie:
„. Każdy od razu, na pierwszy rzut oka – zobaczy chyba tu Mąkosę !”
Ale tylko „na pierwszy rzut oka”. W „Nazwiskach Polaków – nazwisko Mąkosa (przez jedno „s”) – figuruje wśród nazwisk młodszych, nie oznaczonych datą pojawienia się w źródłach. W książce tej też znajdujemy teoretyczne uzasadnienie: do wieku XV spółgłoska „sz” była miękka – a stwardnienie nastąpiło później, kiedy to starsze „sz” zastępowane było przez twardą spółgłoskę „s”.
W artykule „Na tropach pierwszego Mączki” zastanawiałem się, jak nazywali się poprzednicy młynarzy. Zastanawiałem się – czy „mączkarz „ czy może „mąkarz”, potem czy może „mącz” lub „mączka”. Byłem zawsze blisko: zamiast „mącza’ – pojawił się „mącznik”; zamiast „mączki” – żartobliwy „kurzymączka”; a „mączkarz” okazał się producentem „mączki” skrobiowej, czyli krochmalu (też: krochmalnik - „mączkarzem”); później „mącznik” i „mączarz” – byli sprzedawcami mąki w miastach, a „mączniczki”, „mącznice” i „mączarki” – ich koleżankami, czy konkurentkami w tym zawodzie. Czyżby do tego kompletu zawodowców „mącznych” doszli jeszcze – „mączosza lub „mąkosza” ? Kto wie? Z powyższej analizy imienia „Mancossa” wynikałoby jednak, że mogłoby tu chodzić raczej o „młynarczyków”, potomków producentów – albo młodych „mączników”- młynarzy.
Serdeczne pozdrowienia dla wszystkich czytelników za uwagę i cierpliwość.
Ryszard Mączka.