Dzień Dobry.
Panie Władysławie poniżej zamieszczam to co udało mi się wyszukać, odnaleźć na temat pochodzenia określenia lub/i nazwiska Moskal oraz moje spojrzenie [ robocze hipotezy ] na ewentualne pochodzenie tej nazwy osobowej.
Na portalu:
1. Niezależna.pl w dniu 26.04.2014 roku został zamieszczony artykuł Jarosława Marka Rymkiewicza pt. Trochę podstawowych wiadomości o moskalach [ źródło – Gazeta Polska ]. Tu jest link do tego artykułu. Przeczyta Pan co autor napisał o pochodzeniu nazwiska Moskal:
http://niezalezna.pl/54533-troche-podst ... -moskalach
2. Portal Genealogów Lubelszczyzna znajduje się opracowanie Zenona Baranowskiego pt. Rodziny Janowskie na przestrzeni wieków. W opracowaniu tym odnajdzie Pan informacje o osobach o nazwisku Moskal oraz krótką etymologie nazwiska Moskal. Tu jest link do tego opracowania:
http://pomoce.lubgens.eu/articles.php?article_id=27
3. Genealogia Stankiewicze z przyjaciółmi znajdują się opracowania dotyczące etymologii nazwisk, które opracowała Pani Ewa Szczodruch na podstawie różnych źródeł. Znajdzie tam Pan opracowanie poświęcone nazwisku Moskwa oraz Moskal. Poniżej linki do tych odpowiednich opracowań:
http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=44&sub=864
http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=44&sub=814
Na Wikipedii znajduje się bardzo obszerne opracowanie pt. Moskal ( określenie ). Jest to dość sporych rozmiarów opracowanie, w którym autor zebrał chyba wszystkie informacje o mianie Moskal. Tu jest link:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Moskal_(okre%C5%9Blenie)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Moskal_(nazwisko)
Zofia Kowalik – Kaleta, Leonarda Dacewicz, Beata Raszewska – Żurek: Słownik Najstarszych Nazwisk Polskich – Pochodzenie Językowe Nazwisk Omówionych W Historii Nazwisk Polskich Tom I; Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ( SOW ) Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk; Warszawa 2007, strona 100 wymienia takie nazwy osobowe:
„MOSKAL < Moskal, Moskwicin ‘Rossyanin’ L, por. Moskwav — 1389, odetn., s. 290.
MOSKWA < Moskwa, por. ‘Populi Sarmatici, Moskwa’ Mącz, Mości uel Moscouitaem Mącz, coli. Moskwa Moskale L, Moskal, Moskwicin ‘Rossyanin’ L 1420, odetn., s. 293.
MOSKWITA < Moskwa^, także n.m. Moskwa, miasto, Rosja 1500, odm., s. 58, także odetn., s. 295.”.
Panie Władysławie, powyżej zamieszczone linki do stron internetowych, które zawierają znaną dziś wiedzę o możliwym pochodzeniu określenia i nazwiska Moskal. Na wyszczególnionych przeze mnie stronach internetowych odnajdzie Pan też liczne źródła, na które powołują się autorzy tych opracowań, w tym i opracowania naukowe. W sieci są też i inne strony na których znajdują się informacje o pochodzeniu miana Moskal. Strony te w zasadzie powielają informacje. W powyższym wykazie nie zamieściłem linków do stron, na których Pan wypowiadał się na temat etymologii nazwiska Moskal oraz tych, w których powoływano się na Pana opracowanie mówiące o pochodzeniu nazwiska Moskal.
W informacjach, które znajdują się w powyżej przywołanych przeze mnie linkach, miano Moskal oznacza lub/i pochodzi od :
• nazwy miasta lub rzeki Moskwa,
• dawne i pogardliwe określenie Rosjanina,
• tyle co Rosjanin,
• dawniej mieszkaniec Moskwy i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego,
• żołnierz, żołdak [ odnoszące się do żołnierza dawne imperium Rosyjskiego ],
• żarłok,
• rodzaj placka o upieczonego z mąki, np. mąki owsianej, lipowej lub zakwaszonego ciasta ale też z samych ziemniaków – nazwa placka Moskol. Moskole były i są bardzo popularne na Podhalu.
• gatunek, pewien rodzaj pigułki,
• gatunek ryby,
• wędzona ryba,
• od miejscowości fińskiej, wymienionej po raz pierwszy w roku 1147,
• od polskiej nazwy miejscowej Moskole wymienionej już w roku 1388 [ w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki ],
• słowiańskiego rdzenia mosk-, mozg-, oznaczającego ‘miejsce mokre, bagniste’.
Panie Władysławie profesor Kazimierz Rymut mówił: „By w sposób prawidłowy podać genezę konkretnego nazwiska, trzeba by śledzić historię danej rodziny. Tak samo brzmiące dzisiejsze nazwiska dwu rodzin mogą mieć bowiem dwie różne genezy”. Dodam od siebie, że nawet takich genez może być znacznie więcej ponieważ w różnym czasie i miejscu niektóre apelatywy, od których powstawały przezwiska, przydomki, (proto)nazwiska miały różne znaczenia i tylko osoby nazwane, nazywające [ i ich bliscy ] w konkretny sposób daną osobę wiedziały od czego takie przezwisko powstało.
Moim zdaniem nazwisko Moskal pochodzi od przezwiska [ protonazwiska ] Moskal, które wywodzić można od wyrazu pospolitego moskal. Tak więc należy tylko ustalić co może znaczyć apelatyw moskal?
Zacznę może od tego jak tworzono przezwiska i tworzy się przezwiska. Przezwiska powstawały od cech fizycznych, psychicznych lub też od charakteru. Tworzono je od podobieństwa do zwierząt, roślin. Powstawały też od pełnionego urzędu, stanowiska, zawodu, wykonywanej czynności albo od miejsca zamieszkania, nazw hydrograficznych i terenowych lub od pochodzenia etnicznego itd. Powstawały i powstają też innego rodzaju przezwiska, które tworzone są od różnych kontekstów, przekręconych słów, nazw czy imion oraz różnych powiedzonek [ twory metaforyczne i metonimiczne ( zamiennia ) – figura retoryczna mająca na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności ]. Tego rodzaju przezwiska po wielu latach są bardzo trudne do rozkodowania. W zasadzie tylko historyczna wiedza o osobie i jej rodzinie może i to pod dużym znakiem zapytania doprowadzić do ustalenia znaczenia takiego przezwiska. W przezwiskach zachowały się stare słowa [ wyrazy ], które obecnie są nieużywane albo zapomniane. Odszukanie ich znaczenia w różnym czasie i miejscu może doprowadzić do ustalenia przybliżonego znaczenia takiego przezwiska. Ważne jest też to aby wiedzieć z jakiego języka pochodzi dane słowo bo w różnych językach tak samo zapisywany wyraz [ taki sam zapis graficzny ] może mieć podobne znaczenie lub wręcz różne.
Zatem, może analiza słowotwórcza przezwiska Moskal pozwoli nam w ustaleniu przybliżonego znaczenia tego miana? Analiza słowotwórcza wyrazu polega na wytypowaniu trzonu słowotwórczego i przyrostka. Podzielne słowotwórczo są tylko wyrazy pochodne. Fundament słowotwórczy równy jest tematowi fleksyjnemu. Każdy wyraz pochodny składa się z podstawy słowotwórczej i sufiksu. Podstawa słowotwórcza to część wyrazu pochodnego, przejęta z wyrazu podstawowego. Jest bazą do utworzenia wyrazu o nowym znaczeniu. Za pomocą formantu tworzymy, czyli formujemy nowy wyraz. Wyraz podstawowy to wyraz od którego urabia się wyraz pochodny o nowym znaczeniu. Tak więc wiemy od czego i jak powstają wyrazy pochodne. Sufiksy decydują o znaczeniu wyrazu pochodnego. Niektóre przyrostki słowotwórcze wyspecjalizowały się w tworzeniu pewnych kategorii znaczeniowych. A jak to wszystko ma się do nazwy Moskal? Według mnie miano to jest wyrazem pochodnym ponieważ można go podzielić w następujący sposób: Mosk+al = Moskal. Gdzie Mosk– to trzon słowotwórczy a –al to format słowotwórczy. Przyrostek –al jest staropolskim formatem złożonym i wywodzi się od sufiksu –l. Cząstka –l w języku ogólnopolskim tworzyła i tworzy nazwy ekspresywne, zgrubiałe o ujemnym zabarwieniu uczuciowym, w gwarach był to bardzo produktywny sufiks. Zgrubienia [ augumentatiwy ] służą do podkreślenia wielkości, wyeksponowania negatywnego stosunku, ironii, pogardy, niechęci. Słowa zgrubiałe wyrażają też żartobliwe, poufałe nastawienie mówiącego do przedmiotu wypowiedzi. Wniosek jaki się nasuwa jest taki, że wyrazy zgrubiałe są ekspresywne i wyolbrzymiają znaczenie wyrazu podstawowego. Są one nacechowane ujemnie lub pozytywnie. Zatem nazwa Moskal jest mianem zgrubiałym nacechowanym ujemnie lub pozytywnie. Wróćmy na chwilę do złożonego przyrostka –al. Sufiks ten obok innych formatów tworzył nazwy osobowe osób pozostających w pewnym określonym stosunku do przedmiotu wyrażonego przez morfem leksykalny [ rdzeń ]. Tak więc sufiks –al, na przykład tworzył od rzeczowników takie wyrazy jak: drwal : drwa, drągal : drąg, nosal : nos, rogal : róg, synal : syn, wąsal : wąs. Przyrostek ten wyróżnia się z grupy wspomnianych formatów tym, że posiada znaczenie poboczne: powiększające, zgrubiałe. Zatem tworzy on rzeczowniki zgrubiałe.
Analiza znaczeniowa sufiksu –al [–l– ] mówi nam co nieco o nazwie osobowej Moskal. Miano Moskal to rzeczownik zgrubiały, który jest nazwą osobową osoby, która pozostaje w pewnym określonym stosunku do przedmiotu wyrażonego przez morfem leksykalny [ rdzeń ] Mosk–.
Zatem, pozostaje tylko ustalić co może znaczyć rdzeń [ temat nazwy osobowej ] Mosk–?
Jak wspomniałem powyżej w przezwiskach zachowały się stare słowa [ wyrazy ], które obecnie są nieużywane albo zapomniane. Odszukanie ich znaczenia w różnym czasie i miejscu może doprowadzić do ustalenia przybliżonego znaczenia takiego przezwiska. Ważne jest też to aby wiedzieć z jakiego języka pochodzi dane słowo bo w różnych językach tak samo zapisywany wyraz może mieć podobne znaczenie lub wręcz różne. W nazwie osobowej Moskal, moim zdaniem, takim zapomnianym słowem [ wyrazem ] jest mosk.
W języku słowiańskim istniał rdzeń mosk– / mozg– o znaczeniu ‘miejsce mokre, bagniste; wąski i mokry; błoto, wilgoć, szarość, grząski, lepki lub wilgotny’. Choć niektórzy Rosyjscy językoznawcy uważają, że słowo mosk jest staroruskiego pochodzenia i znaczy tyle co wąski i mokry, błoto, wilgoć, szarość. W średniowiecznej Polsce była wieś o nazwie Moskole, która była wymieniona już w roku 1388 [ w ziemi łęczyckiej ] – dziś to przedmieście Łodzi [ Moskule ]. Na całym tym obszarze w zamierzchłych czasach były lasy, bory, bagna, niziny i błota [ w przeszłości i obecnie na tym terenie są liczne strumienie, rzeczki, rzeki, zbiorniki wodne ]. Jest też wieś Mozgawa, która obecnie położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie pińczowskim, w gminie Pińczów. Nie należy zapominać o polskiej rzece Mozgawa, która w całości położona jest na obszarze gminy Wodzisław. Rzeka Mozgawa, w dopływ Mierzawy w dorzeczu rzeki Nidy.
Skoro sufiks –al tworzył nazwy osobowe osób pozostających w pewnym określonym stosunku do przedmiotu wyrażonego przez morfem leksykalny [ rdzeń ]. W naszym przypadku oznaczałoby to osobę pozostającą w pewnym stosunku do miejsca bagnistego, mokrego. Tak więc nazwa osobowa Moskal mogłaby oznaczać osobę mieszkającą, pochodzącą z miejsca mokrego, bagnistego – z mokradła?
W Słowniku staropolskich nazw osobowych pod redakcją Witolda Taszyckiego wymieniona jest nazwa osobowa Moskal de Strogoborzicz, która notowana była w Małopolsce w 1389. Strogoborzicz to obecna wieś Stręgoborzyce, która obecnie położona jest w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Igołomia – Wawrzeńczyce. Można postawić tezę, że imię Moskal istniało znacznie wcześniej i pochodziło ze świata Słowian. Imiona słowiańskie były ściśle powiązane ze słowiańską magią i zwyczajami. Wśród imion słowiańskich spotykano też imiona jednoczłonowe, pochodzące od przymiotników bądź rzeczowników pospolitych [ na przykład: Baran, Szydło, Kąkol, Broda, Żyła, Uchacz, Łopata, Żaba, Rus, Cich ]. Imiona te tworzą najstarszą warstwę imienniczą, ich znaczenie i pochodzenie mogło być różne. Niekiedy były to przydomki używane w funkcji imienia. Imion takich zachowało się wiele więcej niż imion złożonych, obecnie nie pełnią już funkcji imion. Przed pojawieniem się na ziemiach polskich chrześcijaństwa używano tysięcy rodzimych imion, z których większość zaginęła bez śladu. Były to imiona słowiańskie, bądź stworzone przez Słowian, bądź przejęte przez nich w przeszłości od innych ludów, bądź wywodzące się jeszcze z czasów wspólnoty indoeuropejskiej. Najprawdopodobniej pierwsze imiona były to, tzw. imiona odapelatywne, czyli wywodzące się od nazw pospolitych. Imiona te w sposób pośredni lub bezpośredni, określały cechy zewnętrzne lub wewnętrzne człowieka, który je nosił. Miały one charakter przezwiskowy i mogły występować obok prawdziwych imion. Od przełomu XII i XIV wieku imiona odapelatywne zaczynają występować już normalnie obok imion zwykłych, a tym samym zaczynają pełnić funkcję nazwiska. Jedynie część dawnych imion została zapisana w dokumentach i dzięki temu zachowała się do naszych czasów. Gdzieś od XV wieku imiona słowiańskie, staropolskie zostały w zasadzie całkowicie wyparte przez imiona chrześcijańskie, obce światu słowiańskiemu.
Nazwa osobowa Moskal może należeć do świata imion słowiańskich, może prasłowiańskich i w moim odczuciu jest odapelatywnym przezwiskiem, które przeszło w jednoczłonowe imię używane w formie nazwiska. Za takim postawieniem sprawy może przemawiać zapis w Słowniku staropolskich nazw osobowych pod redakcją Witolda Taszyckiego wymieniona jest nazwa osobowa Moskal de Strogoborzicz, która notowana była w Małopolsce w 1389 roku. Gdzie miano Moskal to imię albo przezwisko lub/i przydomek używany w znaczeniu nazwiska. Natomiast de Strogoborzicz to nazwa miejscowości, z której pochodziła osoba o imieniu Moskal. Wynika z tego, że Moskal mógł być właścicielem wsi o nazwie Strogoborzicz. To nam mówi, zważywszy na rok notowania tej nazwy osobowej – 1389, że Moskal należał do rycerstwa [ szlachty ].
Nazwa osobowa Moskal może mieć inne znaczenie niż te, które opisałem wyżej. Na pewien ślad naprowadziła mnie jedna z rosyjskich hipotez, która mówi o pochodzeniu nazwy rzeki Moskwa. Tak więc: „Еще одна версия принадлежит Ф.И. Салову, работавшему в 1950–х годах директором Музея истории и реконструкции Москвы. Он исходил от первоначальной формы слова – „Москов”, разбив его на старославянский „моск” – „кремень”, и русско-украинский корень „ков” от „ховать” – „прятать”. Таким образом, „Москва” означает „крепкое укрытие”, „крепость”.”. Po polsku etymologia ta brzmi: Kolejna wersja należy do F. I. Sałowa pracującego w latach 1950–tych jako dyrektor Muzeum historii i rekonstrukcji Moskwy. Zaczął on od początkowej formy słowa – „Moskow” robił je na starosłowiański „mosk” – „krzemień” i rosyjsko – ukraiński korzeń [ rdzeń ] „kow” od „chowat” – „chować”. Tak więc, „Moskwa” oznacza „krepkie ukrycie”, „krepost”[ twierdza ]. W tej etymologii zaciekawiło mnie to, że według F. I. Sałowa „mosk” to starosłowiańskie słowo znaczące tyle co ‘krzemień’. Krzemień to kamień za pomocą, którego krzesano ogień – dający iskry ale też służący do wyrabiania narzędzi; na przykład noży, toporów, skrobaków. Krzemień to też kamień za pomocą, którego stawiano budowle itp. Można by rzec magiczny kamień w pierwotnym znaczeniu.
Wiemy już, iż miano Moskal składa się z rdzenia Mosk– i przyrostka –al. Wiem też, że sufiks –al tworzył nazwy osobowe osób pozostających w pewnym określonym stosunku do przedmiotu wyrażonego przez morfem leksykalny [ rdzeń ] oraz rzeczowniki zgrubiałe [ powiększone ]. Tak więc nazwa osobowa Moskal to imię, które powstałe od przezwiska Moskal ‘krzemień’. Raczej był by to ogromny krzemień, kamień lub głaz.
Wróćmy na chwilę jeszcze raz do sufiksu –al. Co do samogłoski –a– w przyrostku, w literaturze przedmiotu panuje jednoznaczne przekonanie, że weszła ona w skład tego formatu w wyniku absorpcji morfologicznej jako wygłos tematów czasownikowych, a także dawnych tematów imiennych na –a–. Sufiks –al powstał w prasłowiańszczyźnie i został przejęty przez język polski i tworzył kategorię rzeczowników ekspresywnych – pejoratywno – augmentatywnych od podstaw rzeczownikowych i przymiotnikowych; na przykład brzuchal – człowiek mający ogromny brzuch, nosal – człowiek mający ogromny nos, gębal – osoba o nieprzyjemnej, dużej gębie. Archaiczną formą są odczasownikowe nazwy wykonawców czynności, na przykład mękal – nudziarz, gral – grajek, drwal –człowiek pracujący w leśnictwie, który ścina drzewa i dostarcza drewno. Do takich nazw prawdopodobnie można zaliczyć i określenie moskal. Moim skromnym zdaniem moskal to osoba mogąca wyrabiać narzędzia z krzemienia, np. noże, siekiery, topory, skrobaki, krzesiwa itp. Tak więc pierwotnie miano moskal było przezwiskiem, które przeszło w imię mające później znaczenie nazwiska.
Panie Władysławie to tylko moje przemyślenia na temat możliwego pochodzenia nazwiska Moskal. Sięgają one bardzo dawnych zapomnianych i nieużywanych znaczeń słowiańskiego słowa mosk, które też może mieć inne znaczenie lub pochodzić z innego języka. Przykładem takiego słowa jest moska, które w języku islandzkim znaczy meczet – świątynia muzułmańska. Język islandzki to język z grupy języków nordyckich, którym posługują się mieszkańcy Islandii. Początkowo był to język osadników norweskich, tak zwany norse, czyli język staronordyjski. Z tego pierwotnego języka wykształciły się islandzki i norweski. Tak więc mamy wikingów i muzułmanów. Wikingowie bywali w Polsce jako wojownicy, najeźdźcy. Służyli w drużynie Mieszka I jako wojownicy ale też się osiedlali. i W języku norweskim moske ‘meczet’, moskus ‘piżmo’. Muzułmanie mieszkali też na obszarach dawnej Polski, kupowali od pierwszych Piastów niewolników i sprzedawali ich dalej. Przytoczę też rosyjskich etymologów, co prawda ich etymologie dotyczą pochodzenia nazwy rzeki Moskwa ale odnoszą się one do znaczenia i pochodzenia słowa „mosk”.
Zatem:
1. hipoteza ta głosi, że nazwa rzeki Moskwa pochodzi od słowa mosk, które pochodzi ze starych miejscowych dialektów i oznacza niedźwiedzia, a sufiks –wa oznacza matkę, żonę. Czyli Moskwa byłaby matką – niedźwiedzicą. Moskwa to niedźwiedzia rzeka;
2. następna teoria odwołuje się do języka ugro – fińskiego. W języku komi [ z tejże rodziny ] mosk znaczy ‘krowa’, a że krowy się prowadza do wodopoju to rzeka mogła nazywać się krowia rzeka;
3. kolejna hipoteza zakłada, że nazwa rzeki morze pochodzić z języków Bałtyckich. Jeżeli w okolicy rzeki Moskwa mieszkali Bałtowie to w ich języku jest wiele wyrazów typu maskuva, maskava czy mazgava, oznaczających węzeł. Tak więc Moskwa to zapętlona rzeka;
Na sam koniec wspomnę o polskiej rzece o nazwie Mozgawa. Jerzy Rajman i Wacław Urban w opracowaniu pt. Węgrzy pod Krakowem we wczesnym średniowieczu piszą: „Węgierskiego pochodzenia może być również nazwa rzeki Mozgawa płynącej koło Jędrzejowa, nad którą stoczono słynną bitwę. Mozog oznacza w języku węgierskim ruch, byłaby to zatem nazwa oddająca charakter nurtu rzeki, podobnie jak Prądnik, szybki, ruchliwy” [ Przegląd Historyczny 1994; 85/3, 279 – 285 ].
Panie Władysławie powyżej przedstawiłem moje rozważania [ robocze hipotezy ] na temat ewentualnej etymologii nazwiska Moskal oraz inne informacje, które może będą pomocne przy badaniach prowadzonych przez Pana o pochodzeniu nazwiska Moskal.
Pozdrawiam – Roman.
