Rozważania o genezie nazwisk Lawera i Dąbek .
: wt 26 gru 2017, 19:01
Bardzo dziękuje. Bardzo serdecznie.
Witaj Elżbieto!
Rozważania o genezie nazwiska Rasinski / Raszynski.
Elżbieto, w pierwszym swoim poście między innymi napisałaś: „(…). Dodatkowo przy okazji zapytam jeszcze o Wasze zdanie na temat mojego rodowego nazwiska: Rasinski /a. Poniewaz moi przodkowie na przelomie XVIII i XIX wieku pisali sie Rasinski lub zamiennie Raszynski, zalozylam sobie, ze nazwisko to pochodzi prawdopodobnie od podwarszawskiego Raszyna. Czy macie moze jednak jakies inne sugestie? (…)”. Natomiast w drugim poście napisałaś: "(…). Gdyby ktos z Was mial jeszcze jakies ewentualne alternatywne pomysly co do pochodzenia nazwiska Rasinski / Raszynki (oprocz Raszyna), bardzo prosze o informacje!”.
Niestety w moich rozważaniach o genezie nazwiska Rasinski / Raszynski będę się odnosił do wsi o nazwie Raszyn [ wieś pod Warszawą ] i nie tylko do tej miejscowości, ponieważ w mojej ocenie wieś o tej nazwie ma znaczenie dla wyjaśnienia genezy nazwiska Rasinski / Raszynski i nie można tego faktu pomijać ani o nim zapominać.
W zasadzie nie podałaś żadnych danych o historii przedmiotowego nazwiska. Te bardzo skromne informacje, które podałaś postaram się spożytkować do moich rozważań na temat ewentualnej etymologii nazwiska Rasinski / Raszynski. Rozważania te będą moim subiektywnym spojrzeniem na genezę wspomnianego miana.
Rozumiem, że posiadasz dokumenty, w których Twoi przodkowie na przełomie XVIII i XIX wieku własnoręcznie spisali lub podpisali jakiś dokument nazwiskiem Rasinski lub Raszynski, to znaczy potrafili pisać i czytać a tym samym powinni używać właściwej formy swojego nazwiska. Trochę to mnie zastanawia. Nazwisko Rasinski oraz Raszynski nie musi być jednym i tym samym nazwiskiem. Oba nazwiska różnią się brzmieniem i zapisem, a skoro się różnią to ich znaczenie może być odmienne i mogą to być dwa miana. Jeśli ktoś na przełomie XVIII i XIX wieku potrafił czytać i pisać to zapewne wiedział jak poprawnie brzmi jego nazwisko i jak go się zapisuje w ogólnopolskim języku. Napisałaś: „(…) moi przodkowie na przelomie XVIII i XIX wieku pisali sie Rasinski lub zamiennie Raszynski, (…).” Z takiego postępowania Twoich przodków można wysnuć kilka wniosków, na przykład nie znali prawdziwego brzmienia swojego nazwiska i nie wiedzieli jak go się zapisuje, na tym poprzestanę snucie wniosków.
Elu, może chodziło Ci o to, że nazwisko Twoich przodków było zapisywane przez osoby sporządzające dokumenty, na przykład w metrykach kościelnych, raz pod postacią Rasinski a raz pod postacią Raszynski? W takim razie nazwisko byłoby zapisane ze słuchu przez pisarza a Twoi przodkowie nie zweryfikowali zapisu nazwiska w dokumencie [ potrafili czytać i pisać ], albo nie potrafili czytać i pisać a w takim przypadku było im wszystko jedno jak zapisana jest ich nazwa osobowa w dokumencie bo i tak nie byli wstanie sprawdzić poprawności zapisu brzmienia ich miana.
Przyjmując, że nazwisko Twoich przodków w dawnych metrykach było zapisane ze słuchu przez osoby je sporządzające to można się spodziewać, iż mogło ono zostać zapisane z pominięciem znaków diakrytycznych. W dawnych metrykach można zaobserwować, iż osoby je sporządzające miały skłonność do nie używania znaków diakrytycznych. Znak diaktrytyczny, to inaczej znak graficzny, na przykład przecinek, ogonek lub kropka, dostawiany do litery i niosący informację o sposobie wymawiania głoski oznaczonej tą literą. Moim zdaniem takie postępowanie miało cechy niedbalstwa piśmienniczego, które zmieniało znaczenie wyrazów [ słów ]. Można powiedzieć, że pomijanie znaków diakrytycznych było pozbawieniem sensu wyrazów. W języku polskim jest dziewięć liter tworzonych za pomocą znaków diakrytycznych i są to: ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż. Litery widzimy i zapisujemy a głoski słyszymy i wymawiamy. Jeśli widzimy zapis „idziemy do sadu” to rozumiemy, że idziemy do miejsca gdzie rosną drzewa i krzewy owocowe. Ale gdy widzimy zapis „idziemy do sądu” to rozumiemy, że idziemy do instytucji powołanej do rozstrzygania spraw spornych. Taka mała różnica w zapisie a jaka wielka w sensie znaczenia wyrazu. Sad jest czymś innym niż sąd ale gdy nie używamy znaków diaktrytycznych to zmieniamy rozumienie i znaczenie wyrazu. W Polsce występuje nazwisko Sadek [ 485 osób ] i Sądek [ 41 osób ]. I tu powstaje pytanie, ilu Sadków w rzeczywistości nazywało się Sądek a ilu Sądków nie wie, że ich krewni noszą nazwisko Sadek? Inny przykład, w metryce widzimy nazwisko zapisane pod postacią Maczynski, to czytamy go Maczynski i przypuszczamy, że jest to nazwisko odmiejscowe, które może pochodzić od miejscowości o nazwie Maczyn. W rzeczywistości ktoś niedbale zapisał to nazwisko i pominął ogonek przy literze a i przecinek nad n. W takim razie poprawnym nazwiskiem jest Mączyński. Zatem, miano Mączyński można wywodzić od nazwy wsi Mączyn w dawnym powiecie berdyczowskim, w gminie Spiczyńce. I tym sposobem wiele osób mogło utracić swoje pierwotne nazwisko a niedbale zapisane nazwisko zmieniło swoje znaczenie a może i pochodzenie. Tym sposobem niektóre osoby mogły utracić swoich prawdziwych krewnych a zyskać nieprawdziwych z uwagi na zmienione nazwisko. Podobne zjawisko mogło wystąpić przy nazwisku Rasinski i Raszynski. Jeśli tak było, to poprawnym mianem może być forma Rasiński i Raszyński.
Nazwa osobowa Rasinski [ Rasiński? ] z dużą dozą prawdopodobieństwa może być zamazurzoną formą nazwiska Raszynski [ Raszyński? ]. Taka konkluzja płynie z faktu zamiennego stosowania miana Rasinski i Raszynski na przełomie XVIII i XIX wieku. W tym czasie ludność w zasadzie na obszarach wiejskich dawnej Polski [ i nie tylko na obszarach wiejskich ] mówiła różnymi dialektami języka polskiego, w tym i różnymi gwarami miejscowymi. W niektórych dialektach i gwarach występowało mazurzenie. Taki dialekt wyróżniał się specyficznymi cechami mowy, które polegały na wymawianiu zamiast spółgłosek dziąsłowych cz, sz, ż, dż głosek zębowych: c, s, z, dz. Na przykład: Czech > Cech, sznur > snur, żebrak > zebrak, jeżdżę > jezdze, kosz > kos, żyto > zyto. Nie dotyczy to tej głoski, która w ortografii odnawiana jest znakiem rz, a więc kszys, pszyset, drzewo. Osoba mówiąca dialektem i gwarą mazurzącą zapytana jak się nazywa zawsze odpowiadała, iż nazywa się Symanek co by odpowiadało w języku ogólnopolskim oraz w dialektach i w gwarach niemazurzących nazwisku Szymanek. Koza zawsze była kozą ponieważ głoska „z” zawsze była wymawiana jako „z”. Takie zjawisko mogło wystąpić w przypadku nazwiska Raszyński. Zakładając, iż osoba nosząca miano Raszyński mówiła w dialekcie mazurzącym języka polskiego to jej nazwisko wypowiadane przez nią brzmiałoby Rasyński. Jeśliby osoba o mianie Raszyński mówiła w dialekcie mazowieckim języka polskiego, w którym między innymi występuje mazurzenie oraz zrównanie samogłoski y z i, to znaczy podwyższanie artykulacji samogłoski y do i, na przykład: a bili te = a byli te, nie wikońcy sie = nie wykończy się, to jej nazwisko brzmiałoby Rasiński. Przy czym takie ‘i’ nie miękczy poprzedzającej spółgłoski. Cecha ta występuje bardzo rzadko na Mazowszu bliższym i na wschodzie Podlasia. Biorąc to pod uwagę, to nazwisko Raszyński wypowiedziane w dialekcie mazowieckim języka polskiego z dużą dozą prawdopodobieństwa brzmiałoby Rasiński.
Przedmiotowe nazwy osobowe można rozkodować na kilka sposobów, i tak:
1.
Rasinski < Rasin + ski
Miano Rasinski zbudowane jest z tematu Rasin- i sufiksu -ski. Tak więc jest to nazwa osobowa derywowana, inaczej mówiąc sufiksalna.
2.
Rasinski < Ras + inski
Nazwisko Rasynski zbudowane jest z tematu Ras- i sufiksu -ynski. Tak więc jest to miano derywowana, inaczej mówiąc sufiksalna.
3.
Raszynski < Raszyn + ski
Nazwa osobowa Raszynski zbudowane jest z tematu Raszyn- i sufiksu -ski. Tak więc jest to nazwisko derywowana, inaczej mówiąc sufiksalna.
4.
Raszynski < Rasz + ynski
Nazwisko Raszynski zbudowane jest z tematu Rasz- i sufiksu -ynski. Tak więc jest to nazwa osobowa derywowana, inaczej mówiąc sufiksalna.
Z powyższego wynika, że mamy dwa sufiksy, to jest -ski i -ynski oraz cztery rdzenie: Rasyn-, Raszyn-, Ras-, Rasz-.
Przyrostek -ski oraz -ynski przynależy do szerszej grupy sufiksów typu: -ski, -owski, -ewski, -ecki, -ecski, -icki, -icski, -eń(n)ski, -iń(n)ski, -yń(n)ski, -ań(n)ski, które tworzą odmiejscowe nazwy osobowe. Ich funkcją jest wskazanie na pochodzenie człowieka z danej miejscowości. Format -in(ń)ski / -y(n)ński charakteryzuje się też innymi właściwościami. Przy jego pomocy tworzone były miana przynależnościowe, które przywołują kognitywne pojęcie przynależności, zależności i relacji w rodzinie oraz pochodzenia. Najpowszechniejszym sposobem tworzenia nazw odmiejscowych jest dodanie sufiksu prostego, czyli jednoelementowego, -ski do pełnej nazwy miejscowości. Historia sufiksu -ski, zdaniem profesora Stanisława Rosponda, sięga XIII wieku. Początkowo był to przyrostek dzierżawczy, oznaczający przynależność danego desygnatu do właściciela wyrażonego najczęściej w podmiocie zdania. Później format ten stał się ogólnie przymiotnikowym przyrostkiem, który w połączeniu z określoną nazwą miejscową wskazywał na jej związek z konkretną miejscowością. Relacja ta zazwyczaj wskazywała na posiadanie danej miejscowości, niekiedy oznaczała miejsce urodzenia lub zamieszkiwania. Według profesora Witolda Taszyckiego nazwiska zakończone sufiksem -ski nie były zarezerwowane dla szlachty, używali ich też chłopi i mieszczanie. Jeśli odmiejscowe nazwy osobowe dotyczyły szlachty to miały charakter posesjonatywny, bazą do ich utworzenia była nazwa majątku lub dobra ziemskie, których szlachcic był właścicielem. Natomiast, jeśli takie nazwiska dotyczyły chłopa czy mieszczanina to miały charakter migracyjny i wskazywały na miejsce poprzedniego zamieszkania.
W przypadku nazwiska Raszynski / Raszyński i jego prawdopodobnej zamazurzonej formy Rasinski / Rasiński możemy rozpatrywać miejscowość Raszyn, od której mogło powstać to nazwisko. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w tomie IX na stronie 537 wymienia 3 miejscowości o nazwie Raszyn:
1. wieś i kolonia Raszyn w powiecie warszawskim, w gminie Falenty, w parafii Raszyn,
2. wieś Raszyn w powiecie kobryńskim, w gminie Ziołowo,
3. wieś Raszyn w powiecie lwowskim, która wspomniana była w dokumencie z roku 1459 – w roku 1888 już nie istniała.
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geogra ... Tom_IX/537
Wikipedia wymienia też 2 inne miejsca o nazwie Raszyn:
1. Raszyn – dzielnica Poznania;
2. Raszyn – wieś w woj. lubuskim, w pow. żarskim, w gminie Lubsko [ niemiecka nazwa Räschen, dolnołużycka nazwa Rašyn ]. Wieś wystąpiła pierwszy raz w dokumentach w roku 1541 pod niemieckimi nazwami Rechmer i Reschmer.
Wynika z tego, że jest z czego wybierać. Niemniej jednak jeśli chodzi o wieś Raszyn pod Warszawą [ obecnie w województwie mazowieckim, w powiecie warszawskim, w gminie Falenty, w parafii Raszyn ] to nazwisko Raszyn(ń)ski / Rasin(ń)ski jeśliby miało powstać od tej miejscowości na pewno nie byłoby mianem szlacheckim ponieważ wieś ta w przeszłości nosiła następujące nazwy: in Rasince w roku 1400, de Rasincza w roku 1435, Raschyncze w roku 1539, Rasiniec w roku 1580. W średniowieczu nazwa brzmiała Raszyniec, Raszyńce. Wieś ta należała do jednych z najstarszych miejscowości na Mazowszu. Profesor Kazimierz Rymut w swoim opracowaniu pt. „Nazwy miast Polski” z roku 1987 uważa, że u podstaw nazwy tej miejscowości leży nazwa osobowa Rasza. Nazwa osobowa Rasza / Rasz [ znana przynajmniej od roku 1252 – Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska, tom II ] pochodzi od słowiańskich imion złożonych typu Radosław, Racibor. Jej właścicielami był bardzo stary rycerski ród Raszynieckich [ Raszyniecki ] herbu Łada. Członkowie rodu Ładów w wiekach średnich byli właścicielami okolicznych majątków. Raszynieccy przyjęli nazwisko od nazwy wsi Raszyniec. Z Ładów raszynieckich [ raszyńskich ] wywodzili się znaczący dostojnicy: archidiakon, wikariusz generalny, oficjał warszawski i kanonik płocki, doktor prawa Mikołaj z Raszyńca [ zmarł w 1479 roku ] a w latach 1470 – 1478 kasztelanem warszawskim był Andrzej z Raszyńca. Wieś Raszyniec [ Raszyńce ] bardzo późno zmieniła nazwę na Raszyn. Może Twój przodek mieszkał lub urodził się w tej wsi już po zmianie nazwy, albo w kolonii o nazwie Raszyn a następnie wyemigrował z tej miejscowość do innej wsi a mieszkańcy nowego miejsca zamieszkania Twojego krewnego nazywali go Raszyńskim, Rasińskim od poprzedniego miejsca zamieszkania. W takim razie Twój przodek utraciłby swoje prawdziwe miano [ nazwanie, przezwisko czy imię ]. W przypadku innych miejscowości o nazwie Raszyn, o których wspomniałem wyżej, mogło też powstać odmiejscowe szlacheckie i nieszlacheckie nazwisko Raszyn(ń)ski / Rasin(ń)ski. Ciekawym tropem może być wieś o dolnołużyckiej nazwie Rašyn [ po niemiecku Räschen ], które wymawia się jako Raszyn – może Twój przodek pochodził z narodu Dolnołużyczan. Dolnołużyczanie inaczej Serbołużyczanie z Dolnych Łużyc, nazwa własna: Dolne Serby, nazwa niemiecka: Wenden – najmniejszy naród słowiański [ około 20000 osób ], mówiący obecnie głównie językiem niemieckim; starsze pokolenie [ około 6000 osób ] posługuje się także językiem dolnołużyckim.
Rozpatrując drugą z funkcji przyrostka -yn(ń)ski, -in(ń)ski to nazwa osobowa Rasin(ń)ski i Raszyn(ń)ski mogła powstać od słowiańskiego skróconego imienia Rasz, Ras [ zamazurzone imię ]. W takim razie oznaczałaby ona potomka osoby o imieniu Rasz / Ras lub Rasza, Rasa, inaczej mówiąc byłoby to pierwotnie nazwisko patronimiczne [ odojcowskie ].
Niemniej jednak pamiętać trzeba, że z czasem znaczenie wszystkich sufiksów uległo stopniowemu zatarciu. Nazwiska z sufiksem -ski czy od rozszerzonego formatu in(ń)ski, -yn(ń)ski obecnie trudno jednoznacznie ocenić od jakiej powstały podstawy. Obecnie raczej uznawane są jako wieloznaczne, które mogły powstać od nazwy miejscowej lub od imienia czy nawet od apelatywu. W przypadku utworzenia nazwiska od podstawy imiennej [ nieodojcowskiej – niepatronimicznej ] lub apelatywnej za pomocą sufiksu -ski lub rozszerzonych formatów -in(ń)ski, -yn(ń)ski takie nazwisko utraciło swoje realno – znaczeniowe treści onomastyczne i stało się tylko strukturalną nazwą osobową. Tworzenie takich nazwisk miało duże znaczenie dla wielu osób. Nazwiska ze strukturalnym sufiksem -ski i jego innych form złożonych były uważane za lepsze ponieważ przypominały nazwiska szlacheckie. W takim razie miano Rasin(ń)ski / Raszyn(ń)ski może być strukturalną nazwą osobową powstałą od imienia Rasz / Ras na wzór i podobieństwo nazwiska szlacheckiego.
Kończąc dodam, że istnieje też możliwość, iż nazwisko Rasin(ń)ski / Raszyn(ń)ski zostało utworzone przy pomocy strukturalnego formatu -in(ń)ski / -yn(ń)ski:
• od podstawy Raś. Miano Raś może byś imieniem albo nazwiskiem równym imieniu Raś. Raś to zdrobniała forma imienia Horacy. W Polsce imię Horacy jest znane od średniowiecza i pochodzi od łacińskiej nazwy rodowej Horatius;
• od niemieckiego nazwiska Ras. W takim przypadku miano to byłaby językową hybrydą niemiecko – polską;
• od podstawy ras – rasa dawniej rodzaj tkaniny, habit mnisi;
• od białoruskiego słowa rasa ‘rosa’. W takim przypadku powstała nazwa osobowa byłaby językową hybrydą białorusko – polską.
Elżbieto to tylko moje rozważania o ewentualnej etymologii nazwiska Rasinski / Raszynski. Raczej jest to moje subiektywne spojrzenie na genezę tego miana – robocza hipoteza. Bo jak pisał profesor Kazimierz Rymut „By w sposób prawidłowy podać genezę konkretnego nazwiska, trzeba by śledzić historię danej rodziny. Tak samo brzmiące dzisiejsze nazwiska dwu rodzin mogą mieć bowiem dwie różne genezy”. W mojej ocenie tylko wszechstronna kwerenda różnych źródeł, w tym dokumentów historycznych oraz kwerenda genealogiczna może, choć nie musi, odpowiedzieć na pytanie od kogo, od czego, w jaki sposób oraz kiedy powstało konkretne nazwisko i rozwiać różne dylematy odnoszące się do pochodzenia społecznego i etnicznego osób noszących nazwisko Rasinski / Raszynski.
Mam nadzieję, iż moje informacje pomogą Ci w dalszych badaniach nad genezą Twojego rodowego nazwiska.
Pozdrawiam – Roman.
