Witaj Krzysztofie!
Rozważania o pochodzeniu i znaczeniu nazwiska Ponichter – Ponichtera.
W swoim pocie między innymi napisałeś: „(…). Interesuje mnie nazwisko Ponichtera (zapisywane czasem Ponichter) , jedyne co jest pewne to pochodzenie kurpiowskie. (…). Mam kuzynkę (o tym nazwisku) która spotkała francuza uważającego że jest to nazwisko francuskie i według niego przywędrowało do Polski z Napoleonem.
Kiedyś mnie "zatkało" - dziś wiem że to bzdura. Napoleon to początek XIX wieku a nazwisko jest już znane przed rokiem 1748 w Białymbłocie ( dziś parafia Poręba-Kocęby ) a więc do tych czasów i wydarzeń było jeszcze daleko. (…).”.
Rozumiem, że chodzi Ci o wieś Białebłoto, która w XVIII wieku znajdowała się na obszarze Puszczy Białej. Obecnie to 3 wsie o nazwie Białebłoto – Kobyla, Białebłoto – Stara Wieś, Białebłoto – Kurza, które położone są obok siebie w okręgu o średnicy 3 km, w gminie Brańszczyk, w powiecie wyszkowskim, w województwie mazowieckim. Napisałeś, iż w tej wsi nazwisko Ponichtera występowało już przed rokiem 1748 i jest to nazwisko kurpiowskie.
Kurpie w Puszczy Białej [ dawniej nazywana też Puszczą Biskupią ] pojawili się w kilku falach osadniczych w trzeciej dekadzie XVIII wieku. Akcję osadniczą przeprowadzili biskupi płoccy, którzy do swoich wyludnionych dóbr między Brokiem a Pułtuskiem sprowadzili w latach 1730 – 1790 kilkaset rodzin kurpiowskich z obszaru Puszczy Zielonej. Na terenie Puszczy Białej Kurpie wytworzyli grupę ludności, którą dziś określa się Kurpiami Białymi. Ludność ta wytworzyła własne stroje, tworzyła podobną architekturę do Kurpiów z Puszczy Zielonej a z czasem ich gwara zaczęła trochę się różnić od dialektu Kurpiów z Puszczy Zielonej.
Wspomnę, iż Puszcza Zielona [ dawniej Zagajnica ] to pierwotne siedlisko wszystkich Kurpiów. Puszcza ta obszar lasów położonych w dorzeczu środkowej Narwi na Równinie Kurpiowskiej. Granice tej puszczy wyznaczają rzeki: Pisa [ od wschodu ], Narew [ od południa ] oraz Orzyc [ na zachodzie ] . Północne krańce sięgają dawnej granicy Prus Wschodnich. Obecna nazwa Puszcza Kurpiowska pochodzi od zamieszkującej ją ludności, Kurpiów. Kurpie z Puszczy Zielonej [ dawniej Puszcza Zagajnica ] mówili i mówią właściwą, tą prawdziwą gwarą kurpiowską, która nazywana jest też zielonokurpiowskim dialektem.
„(…). W ciągu XVIII wieku przybyło na teren Puszczy Białej około 300 osadników kurpiowskich, którzy osiedlili si we wsiach: Grabowiec, Borsuki, Cieńsza, Ochudno, Limany, Skłudy, Ponikiew, Tocznabiel, Pniewo, Trzcianka, Budy, Tuchlin, Poręba, Knurowiec, Przyjmy P, Osuchowa, Białebłoto, Udrzynek, Przyjmy B., Dudy, Dudowizna, Wiśniewo, Małkinia Dolna, Małkinia Górna, Błednica, Sumiężne, Laskowizna, Nagoszewo, Grabownica, Kuzkowizna, Kacpury i Ciuraj. Rozmieszczenie osadników kurpiowskich następowało zgodnie z generalnym planem odbudowy wyludnionych terenów. Na pierwszym miejscu postawiono uzupełnienie stanu liczebnego wsi starych, wyniszczonych bądź przez zarazę, bądź te w wyniku działa wojennych. W materiale archiwalnym spotykamy akta lokacyjne największej wówczas wsi Osuchowa liczącej 49 osad ludzkich, Grabownicy i Poręby. Poza tym reaktywowano zniszczone ośrodki gospodarki leśnej, miejsca wypalania potażu czy pędzenia smoły. Taki był początek wsi Białebłoto, zasadzonej w 1747 roku „na majdanie, gdzie kiedy popioły palono" .
Kurpiowie osiedlali się w Puszczy Białej na podstawie pisemnego, imiennego zezwolenia; mogli krudować zarośla przez wyznaczony okres, pomiar gruntów i ich oczynszowanie następowały dopiero po pewnym czasie. Otrzymywali tzw. przywilej. (…). O ile Kurpiów osadzano na prawie czynszowym, to chłopi, dawni poddani biskupów płockich, nadal odrabiali pańszczyznę. Różnica polegała te na tym, że kurpiowski czynszownik otrzymywał co najmniej jedną włók gruntu, a chłop pańszczyźniany pół lub ćwierć włóki. A więc Kurpie byli ludem wolnym, pańszczyzny nieznającym. Zasadzano ich więc we wsiach albo na łanach wolnych od pańszczyzny. Największe skupisko wsi zasadzonych Kurpiami przypada na rdzeń Puszczy, pomiędzy Brokiem, Wyszkowem a Ostrowią. Bardzo dużo rodzin kurpiowskich zamieszkało w Osuchowej, Nagoszewie, Białymbłocie, Porębie. Obszar zasadzony przez Kurpiów ciągnął si wąskim pasem od Tocznejbieli i Borsuków na zachodzie, po Małkini na wschodzie. Na Puszczy Białej pojawiły si wówczas nazwiska kurpiowskie, takie jak: Deptuła, Samsel, Ponichtera, Deluga, Reluga, Najmoła, Zyśk, Duda, Kacpura, Kukwa, Sztorc, Jechna. (…).” [ za Wincenty Szydlik: 800 lat osadnictwa na Puszczy Białej na przykładzie Osuchowej; Rocznik Mazowiecki 16/2004, strona 259 – 273. ]
„(…). Kurpie przybyli do Puszczy Białej większymi rodami. W wielu wsiach w okresie ich zasadzania powtarza się nazwisko Deptułów, Samslów, Ponichterów, Delugów, Zysków czy Najmołów. Często ojciec i synowie czy dwaj bracia dali początek osadzie. Tak było w wypadku Tocznej Bieli, gdzie osiedliło si dwóch braci Lesińskich, czy Białego Błota, zajętego przez czterech Ponichterów. (…).” [ za Maria Żywierska: Kurpie w Puszczy Białej, strona 198 ].
Z treści powyżej cytowanych publikacji wynika, że nazwisko Ponichtera należy do kurpiowskich osadników przybyłych do Puszczy Białej z obszaru Puszczy Zielonej. Osadnikami tymi byli czterej Ponichterowie, którzy zostali osadzeni na majdanie Białebłota [ Białe Błota ] w roku 1747 roku. To już trochę danych mamy, które mówią o pochodzeniu nazwiska Ponichtera. Kurpie z Puszczy Zielonej i Puszczy Białej nazywali siebie samych Puszczakami. Nazwę Kurp [ Kurpie ] nadali tej grupie inni mieszkańcy innych regionów. Określenie to ma pochodzić od chodaków [ butów ], których używali Kurpie, i które nazywali ‘kurpsi’. Chodaki te były wyplatane z lipowego łyka. Wyraz Kurp, Kurpie oraz kurpsi kojarzy się z staropruskim słowem Curpe [ Kurpe ]. Słowem tym określano drewniany trep z łykiem oplecionym wokół łydki. Taki rodzaj obuwia noszono w Prusach i bardzo podobny na Kurpiach. W Słowniku prusko – polskim znajduje się pruskie słowo kurpi, w polskiej wymowie kurpis, które znaczy but [ za portal Prusaspira – Stowarzyszenie Prusów. Prusowie w Polsce ]. Zatem, kurpiowskie słowo kurpsi może mieć coś wspólnego z pruskim słowem kurpi [ po polsku kurpis ]?
Jeszcze w okresie międzywojennym „Puszczaki” powszechnie wstydzili się tego, że są nazywani Kurpiami, swoje pochodzenie skrzętnie ukrywali, a określenie „Kurp” traktowali jako obraźliwe. Według Słownika języka Polskiego pod redakcją W. Doroszewskiego Puszczak to „< mieszkaniec okolic Ostrołęki i Myszyńca, w dawnych puszcz Białej i Zielonej; Kurp >: Kraina Puszczaków była przyrodzoną twierdzą na tym pograniczu położonym między Prusami, a dzielnicą Jadźwingów.”. W takim razie nazwa osobowa Ponichtera [ Ponichter ] pochodzi z języka Kurpiów z Puszczy Zielonej. Kurpie mówią gwarą kurpiowską. Gwara kurpiowska to gwara języka polskiego obejmująca swoim zasięgiem Mazowsze północno – wschodnie. Historycznie łączy się z ciągiem gwar mazowieckich, zachowała sporo cech archaicznych. Na te tereny została przyniesiona przez przodków Kurpiów, Mazurów, w związku z czym wykazuje wiele wspólnych cech z gwarą mazurską, która na Mazurach prawie całkowicie zanikła. Istnieje także pogląd, iż gwara kurpiowska jest częścią dialektu prusko – mazurskiego, odrębnego od dialektu mazowieckiego [ za Leszek Czyż: Gwara kurpiowska – formy ocalania i promocji ]. Mowa mazurska to zespół gwar używanych przez Mazurów jeszcze co najmniej do lat 70 XX wieku [ sporadycznie do dziś ]. Dialekt ten wywodzi się ze staropolszczyzny, a dokładniej jej wersji mazowieckiej. Gwara ta pozostawała jednak przez bardzo długi czas w izolacji od języka polskiego, bowiem Mazury aż do 1945 nie znajdowały się w granicach Polski, a osadnicy z Mazowsza przybywali na te tereny już od XIII wieku [ w niektórych miejscach nawet wcześniej ]. Osadnicy ci, wspólnie z niemieckojęzycznymi i litewskojęzycznymi zasymilowali zamieszkujących tu Prusów, a powstała mieszanka zyskała właśnie miano dialektu mazurskiego.
Wcześniej wspomniałem, że nazwa osobowa Ponichtera / Ponichter pochodzi z gwary kurpiowskiej z obszaru Puszczy Zielonej. Tylko co ta nazwisko znaczy? Czy jest to polskie miano, czy raczej jest ono hybrydą językową? Może to językowa hybryda polsko – pruska lub jest to staropruskie miano, albo pochodzi z innego języka? Wiemy jak w języku ogólnopolskim kiedyś została zapisana nazwa osobowa, która została wypowiedziana w gwarze kurpiowskiej. Oznacza to, że nazwa osobowa Ponichter(a) została zapisana ze słuchu. Tu powstaje pytanie, czy pisarz poprawnie zapisał [ oddał ] w ogólnopolskim języku brzmienie miana wypowiedzianego w gwarze kurpiowskiej? To pytanie pozostawiam bez odpowiedzi. Niemniej jednak w roku 1747 metryki w kościołach były spisywane po łacinie.
Wiemy też, że przynajmniej w roku 1747 były cztery osoby o nazwisku Ponichter(a), które przybyły z Puszczy Zielonej do Puszczy Białej w ramach akcji osadniczej prowadzonej przez biskupów płockich, i które zostały osadzone na majdanie we wsi Białebłota [ Białe Błota ].
Moim zdaniem nazwisko Ponichter na pierwszy rzut oka może być zbudowane z tematu Ponich- oraz sufiksu -ter [ Ponich + ter = Ponich–ter; Ponichter ]. W języku polskim, w zasadzie trudno spotkać przyrostek -ter. Format -ter to bardzo, bardzo stary sufiks. Należy on do pierwotnych formatów wywodzących się z praindoeuporejskiego języka. Był on powszechnym przyrostkiem tworzącym nazwy pokrewieństwa. Jak pisała dr hab. Mirosława Siuciak i dr hab. Katarzyna Wyrwas „Z kolei najdawniejszym i powszechnym sposobem tworzenia nazw pokrewieństwa było dodawanie do takich właśnie podstawowych, pierwotnych sylab przyrostka -ter, który widać zarówno w rekonstruowanej praindoeuropejskiej *mater, łacińskiej mater, matere, niemieckiej Mutter, angielskiej mother, jak również w określeniach innych członków rodziny – łacińskie frater ‘brat’, pater ‘ojciec’, greckie thygater ‘córka’, prasłowiańskie dъšti, dъštere ‘córka’. W języku prasłowiańskim z praindoeuropejskiego *mater rozwinęła się forma M. *mati, D. *matere, która następnie w języku staropolskim miała postać M. mać i formy odmiany D. macierze, CMs. macierzy, B. macierz, N. z macierzą.”.
Jan Powierski w roku 1978 w Komunikatach Mazursko – Warmińskiego nr 4 na stronach 567 – 623 opublikował opracowanie pt. Pierwszy tom nowego słownika języka pruskiego. Autor w swojej pracy omawia i uzupełnia informacje podane przez Władimira Toporowa w Prusskij jazyk, Slovar A – D , Moskva 1975. Na stronie 621 Jan Powierski napisał: „Duckti „córka” jest wyrazem pochodzącym od praindoeuropejskiego rdzenia dheugh- z sufiksem -ter, co w sumie pierwotnie oznaczało „zbieraczkę” (w związku ze społecznym podziałem pracy według płci?). Krótszy wariant dhuktér występuje w językach bałtosłowiańskich i germańskich, w tym bez -r- poza językiem pruskim także w litewskim i sporadycznie w słowiańskich. Wyraz rozszerzony o tzw. szwę występuje we wszystkich niemal pozostałych językach indoeuropejskich (ss. 387 n.). Brati (brate, bratrikai) „brat” jest wyrazem, pochodzącym od praindoeuropejskiego bhrater (z sufiksem jak w wyrazie poprzednim). Pokrewne wyrazy występują we wszystkich niemal językach indoeuropejskich, natomiast oboczna form a pruska z dodatkowym sufiksem -ik- występowała też w prasłowiańskim, zaś rozszerzenia o inne sufiksy – w językach wschodniobałtyjskich.”. Dodam, iż greckie słowo phrater oznacza "członek klanu"
Skoro sufiks -ter tworzył nazwy członków rodziny to miano Ponichter może być nazwą określającą jakiegoś członka szeroko rodzinnej rodziny. W takim razie format -ter mógł też tworzyć nazwy przynależnościowe określające wewnętrzne relacje w rodzinie. Zatem, Ponichter to może być nazwa osobowa mówiąca, iż osoba nosząca to miano przynależy do rodziny, klanu, rodu Ponicha.
Było imię Poniat, które notowane było już w średniowiecznych dokumentach. Imię Poniat to skrócona forma jakiegoś staropolskiego dwuczłonowego imienia. Pisał o tym imieniu profesor Jan Miodek w kontekście nazwy miejscowej Poniec. „Bardzo stary Poniec pochodzi od staropolskiego imienia Poniat, a utworzony został archaicznym, niezachowanym do czasów piśmienniczych przyrostkiem -j, który zmiękczył wygłosowe t: Poniatj zmienił się w Poniec. Imię Poniat natomiast, znane ze średniowiecznych dokumentów, kryje w sobie ten sam rdzeń, który ma w sobie czasownik niecić "rozpalać, zapalać". Wywodzą się od niego takie jeszcze nazwy miejscowe, jak Poniatowa w woj. lubelskim i Poniatowo w woj. mazowieckim (oczywiście, do tej rodziny wyrazowej należy też nazwisko Poniatowski).”.
Imię Poniat zbudowane jest z rdzenia Poni- oraz sufiksu -at [ Poni + at = Poniat ]. Imię Poniat jest skróconą formą jakiegoś złożonego imienia słowiańskiego. Takie imiona były tworzone za pomocą różnych zdrobniających [ spieszczających ] sufiksów i do takich formatów należy przyrostek -at. Było wiele przyrostków za pomocą, których tworzono hipokorystyki. Do najstarszych między innymi należy sufiks -ch i -sz. Imiona z tymi przyrostkami odnajdziemy w bulli papieskiej noszącej nazwę Bulla Ex commisso nobis a Deo, która została wydana 7 lipca 1136 roku w Pizie. Bulla ta nazywana jest Bullą gnieźnieńską i otwiera ona epokę piśmiennictwa polskiego. Bulla ta miedzy innymi wymienia takie imiona jak: Bolech, Uściech, Dobiesz czy Cirzpisz. W takim razie od jakiegoś złożonego imienia polsko – słowiańskiego, od którego utworzono też imię Poni–at, mogło zostać utworzone zdrobniałe imię Ponich za pomocą sufiksu -ch oraz imię Ponisz przy pomocy przrostka -sz. W Polsce obecnie mieszka około 117 osób o nazwisku Ponisz:
http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/ponisz.html
Tak więc, pierwotnie nazwisko Ponichter może mówić, że osoba nosząca to miano należała do rodu [ rodziny ] Ponicha.
Dodam, że nazwa osobowa Ponichter może ale nie musi być słowiańskim mianem z uwagi na historyczne położenie Puszczy Zielonej, która graniczyła z historycznymi ziemiami Prusów i Jaćwingów. Prusowie to krewni Litwinów i Łotyszy. Tak więc jest z czego wybierać.
Nazwisko Ponichtera może być utworzone paradygmatycznie za pomocą końcówki rodzaju żeńskiego -a od przezwiska lub/i nazwiska Ponichter. Niewykluczona jest też derywacja fleksyjna: Ponichter > syn Ponichtera. Tak więc mogła to być pierwotnie forma genetywna utworzona za pomocą genetywnego formatu -a. Inaczej mówiąc jest to nazwisko typu dopełniaczowego. Nazwiska dopełniaczowe z pochodzenia należą do nazw osobowych zależnościowych i są tworzone od imienia lub nazwiska ojca: syn Ponichtera > Ponichtera – od nazwiska ojca Ponichter. Zatem, ojciec Ponichter, a syn jego Ponichtera.
Krzysztofie, przedstawiłem Ci moje hipotezy na temat pochodzenia i znaczenia nazwiska Ponichter i Ponichtera. Raczej są to daleko idące rozważania i przypuszczenia o ewentualnym pochodzeniu i znaczeniu tej nazwy osobowej. Wnioski już pozostawiam Tobie.
Krzysztofie, poniżej zamieszczam dwa linki do publikacji, które cytowałem na początku mojego postu:
1.
http://mazowsze.hist.pl/17/Rocznik_Mazo ... 004/12697/
2.
http://www.cyfrowaetnografia.pl/Content ... _XI-14.pdf
W tych publikacjach, w treści i przypisach, znajdziesz informacje w jakich archiwach znajdują się dokumenty odnoszące się do kurpiowskich osadników w Puszczy Białej o nazwisku Ponichtera.
Mam nadzieję, że moje rozważania o genezie nazwiska Ponichtera pomogą Tobie oraz Twojej kuzynce w dalszych badaniach nad historią rodziny.
Pozdrawiam – Roman.
