Trawnik po północnej stronie Pomnika Wiktora Emanuela II
Fragmenty inskrypcji w nawiasie klamrowym pisane dużymi literami reprezentują tekst utracony i odtworzony, natomiast wszystkie skróty obecne w tekście oryginalnym są rozwinięte w nawiasie okrągłym i pisane małymi literami.
…................C(aio) PO[P]LICIO L(uci) F(ilio) BIBVLO AED(ili) PL(ebis) H[ONORIS]
…........................................VIRTVT[IS]QVE CAVSSA SENA[T]VS
…..................................CONSVLTO PO[PV]LQVE IVSSV LOCV[S]
….....................................MONVMENTO QVO IPSE POSTEREIQVE
…...................................EIVS INFERRENTV[R PV]BLICE DATVS EST
- C(āiō): Litera C alfabetu łacińskiego na początku obsługiwała spółgłoskę zwartą miękkopodniebienną bezdźwięczną /k/ i jej odpowiednik dźwięczny /g/. Imię Gāius, zawsze wymawiane z samogłoską /g/ na początku nawet po wprowadzeniu litery G (prawdopodobnie w trzecim wieku przed Chrystusem) zapisywano nadal w formie skróconej przez literę C.
- PO[P]LICIO: Pūbilicius to forma imienia Poplicius (Ποπλῐ́κῐος) w łacinie klasycznej (przez asymilację do pūblicus<pūbēs, ‘młodzieniec’).
- CAVSSA = causā: Zapis przez dwa SS, jak podaje gramatyk Kwintylian, był powszechnie stosowany jeszcze do czasów Cycerona (106-43 przed Chrystusem).
- QVO: Przysłówek wprowadzający zdanie celowe z czasownikiem INFERRENTUR (linijka 5). — POSTEREIQVE = posterīque: Odziedziczona z prajęzyka końcówka mianownika liczby mnogiej rodzaju męskiego *-oy (porównaj odpowiednik grecki –οι); w starej łacinie końcówka ta przybrała formę –ei, a w łacinie klasycznej –ī.
Tekst ‘w pół drogi’ między łaciną a polskim przekładem, pomocny przy odczytywaniu oryginału; składniowo, znaczeniowo, etymologicznie bliski oryginałowi z przypadkiem gramatycznym możliwie zachowanym. Na zielono zaznaczyłem słowa, które przeniosłem do tłumaczenia z zachowaniem miejsca w tekście łacińskim; innym kolorem słowa, które zmieniły miejsce.
......................................cāiō popliciō lūcī fīliō bibulō aedīlī plēbis honōris
Gajuszowi Publiciuszowi, Luciusza synowi, Bibulusowi, Edylowi plebejskiemu, dla zaszczytu
.....................................................virtūtisque caussa senātūs
...................................................i dostojeństwa /jego/, Senatu
..................................................cōnsultō populīque jussū locus
....................................uchwałą i ludu ustanowieniem, miejsce /to/ —
.............................................monumentō quō ipse postereique
.......................................pomnikowi, tak aby on sam i potomkowie
............................................eius īnferrentur pūblicē datus est
.................................jego mogli być pochowani — publicznie dane jest.
Przekład zgodny z duchem współczesnej polszczyzny:
Dekretem Senatu i ustanowieniem Ludu*, miejsce to, na koszt publiczny, oddane zostało Gajuszowi Publiciuszowi Bibulusowi**, synowi Lucjusza, edylowi*** plebejskiemu, z racji zasług i dostojeństwa jego, tak aby on sam i potomkowie jego mogli być tu pochowani.
- * To jest uchwałą, przeprowadzoną przez zgromadzenie ludu rzymskiego.
** Przywołany tu Bibulus nie został jednoznacznie zidentyfikowany. Z punktu widzenia językowego, łacina tu użyta odpowiada tej z około 200 roku przed Chrystusem; z drugiej strony z punktu widzenia archeologicznego grób ten można datować na pierwszy wiek przed Chrystusem – musi zatem być to rekonstrukcja pierwotnej budowli. Kiedy grób wzniesiony był po raz pierwszy to stał on po północno-zachodniej stronie Via Lata, zaraz za Porta Fontinalis republikańskich murów miejskich. A więc, tak jak wszystkie inne rzymskie groby, stał on poza przedmurzem tzw. pomerium, czyli poza poświęconą przestrzenią po obu stronach muru.
*** Na początku, edylowie to dwaj urzędnicy podporządkowani trybunom plebejskim. Odpowiedzialni byli oni za nadzór sanktuarium i kult bogini płodów Ceres. Nieco później, ale za czasów republikańskich, edylowie zawiadywali świątyniami, rynkami miejskimi i budynkami publicznymi. W 367 roku przed Chrystusem powiększono liczę edylów o dwóch edylów patrycjuszowskich; wraz z tą zmianą dotychczasowi edylowie zwani byli edylami plebejskimi.
The Latin Inscriptions of Rome: A Walking Guide
-- Tyler Lansford
Proszę o korektę tłumaczenia i inne uwagi.
Dariusz Śmietanka