Witaj.
Ludwiku, napisałeś w swoim poście: „Natrafiłem na metrykę, gdzie ojca dziecka określono jako centuriona grodzieńskiego. Wcześniej używał tytułu rotmistrza tego powiatu. Jak należy rozumieć tę rangę wojskową?”.
Ludwiku, zaproponuje Ci trochę szerszą odpowiedź na Twoje pytanie niż to zrobił Julian. Generalnie moja odpowiedź będzie zbieżna z tym co Julian napisał ale będzie ona poszerzona o inne wątki, które moim zdaniem dadzą dopiero odpowiedź na Twoje pytanie.
Zacznę od odpowiedzi na pytanie, kim był rotmistrz w wojsku polskim? Rotmistrz – stopień wojskowy w kawalerii odpowiadający kapitanowi oraz nazwa dowódcy szwadronu. Etymologia miana rotmistrz: Nazwa jest połączeniem dwóch nazw "mistrz" ( tutaj występuje w znaczeniu dowódca ) oraz "rota" i oznacza ona dosłownie "mistrza roty".
W dawnym wojsku dowódca roty albo chorągwi. W Polsce funkcja rotmistrza pojawiła się w XV wieku, gdy po raz pierwszy w polskich dziejach użyte zostało wojsko zaciężne. Rotmistrz zaciągał na podstawie listu przypowiedniego rotę konną lub pieszą, nad którą obejmował dowództwo. W XVI wieku nazwę rotmistrza piechoty zaczęła wypierać nazwa kapitan. Odtąd rotmistrz występował już tylko w piechocie węgierskiej i wybranieckiej, dlatego zaczął być kojarzony tylko z jazdą. W XVII wieku rotmistrzami chorągwi husarskich i kozackich (później pancernych) byli cywilni dygnitarze, a nie zawodowi oficerowie. W pierwszej połowie XVIII wieku stało się to regułą, toteż w imieniu takiego tytularnego rotmistrza chorągwią bezpośrednio dowodzili porucznicy lub namiestnicy. W końcu XVIII wieku rotmistrze stali się dowódcami szwadronów. Istniał podział na rotmistrzów ze szwadronem, utrzymujących się dzięki prowadzeniu spraw gospodarczych oddziału, oraz na sztabsrotmistrzów, pozbawionych tego typu dochodu. W XIX wieku rotmistrz był stopniem oficerskim w kawalerii i żandarmerii odpowiadającym stopniowi kapitana w innych rodzajach wojsk. W okresie międzywojennym oraz w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie stopień rotmistrza istniał w kawalerii oraz w oddziałach pancernych o kawaleryjskim rodowodzie. W WP stopień rotmistrza używany był do 1947 r. Obecnie używany jest nieformalnie w reprezentacyjnym Szwadronie Kawalerii Wojska Polskiego. Zatem wiemy kim i czym był rotmistrz w wojsku polskim na przestrzeni wieków.
Chorągiew, staropolska Rota – podstawowa jednostka organizacyjno – taktyczna jazdy rycerskiej o różnej liczebności w dawnej Polsce istniejąca od XIV do XVIII wieku. W XVII i XVIII wieku chorągwie były też nazywane wojskiem autoramentu narodowego w odróżnieniu od wojsk autoramentu cudzoziemskiego. Różnica tych dwóch rodzajów wojsk polegała przede wszystkim na organizacji. Różnice w ubiorze oraz uzbrojeniu były raczej podkreśleniem innej organizacji. Niekiedy chorągwiami nazywano także jednostki autoramentu cudzoziemskiego, mianowicie piechoty, dragonii i rajtarii liczebnością odpowiadające kompanii lub nieco ją przewyższające. Chorągiew miała małoskomplikowaną organizację. W skład chorągwi wchodzili: oficerowie: rotmistrz i porucznik; towarzysze i pocztowi; namiestnik i chorąży ( stanowiska tytularne ). Rotmistrz był dowódcą chorągwi. Porucznik jego zastępcą. Oznaką władzy był buzdygan oraz nieco inny sposób noszenia się ( np. brak hełmu w bitwie lub odsłonięty rękaw, w husarii inny kolor skóry narzuconej na zbroję). W chorągwiach nie istniało pojęcie sztabu. Stanowisko chorążego nie było stopniem oficerskim, a jedynie wyróżnieniem dla doświadczonego towarzysza, opiekującego się znakiem – chorągwią. Na dodatek rotmistrz był często stanowiskiem tytularnym, piastowanym przez finansującego chorągiew magnata, który w ataku nie brał udziału, a czasem nie wyruszał nawet na wojnę. Tak było zwłaszcza w chorągwiach husarskich, organizacja których była sporym wysiłkiem finansowym. De facto dowódcą był więc porucznik. Gdy padł w walce, był ciężko ranny lub chory: oddziałem dowodził namiestnik-doświadczony towarzysz mianowany przez rotmistrza. kład liczbowy chorągwi jazdy zależał od rodzaju wojska. Skład liczbowy chorągwi jazdy zależał od rodzaju wojska. Rodzaj jazdy nazywano znakiem ( np. chorągiew znaku husarskiego itd.). Liczebność chorągwi była różna, i tak: chorągiew husarska 100 – 200 koni, chorągiew pancerna 100 – 150 koni, chorągiew pancerna 100 – 150 koni, chorągiew lekka 60 – 100 koni. Nazwa własna chorągwi pochodziła bezpośrednio od nazwiska lub tytułu dowódcy. I tak chorągiew gdzie bezpośrednim dowódcą był hetman, nazywana była chorągwią hetmańską, gdzie król – chorągwią królewską itp. Organizację oddziału nazywano wystawieniem chorągwi. Chorągwie wystawiało państwo lub wielcy magnaci. Wpierw sejm określał ilość zaciąganej armii, obliczanej w jednostkach: koniach i w porcjach. Te jednostki były później podstawą do obliczenia żołdu. Ponieważ oficerowie zarabiali więcej, część porcji nazywano porcjami ślepymi. Prawdopodobnie jednostek ślepych stanowiło około 10%. Tak więc w oddziale liczącym 200 jednostek służyło około 180 ludzi. Kolejnym krokiem było wystawienie tzw. listu przypowiedniego. Do wystawienia listu uprawnieni byli hetmani wielki i polny, którzy adresowali je do zawodowych rotmistrzów. W dokumencie wyszczególniony był rodzaj jazdy, wysokość żołdu, czas trwania służby itp. Nabór przebiegał na zasadzie zwanej zaciągiem towarzyskim. Oficer dysponujący listem przypowiednim ogłaszał nabór. Duże znaczenie miała sława i znaczenie oficera, im sławniejszy był oficer, tym szybciej zgłaszali się do niego ochotnicy - szlachcice, oficer więc najczęściej ogłaszał nabór na ziemiach skąd sam pochodził.
To tyle co do historii określenia rotmistrz, chorągiew, rota. Ludwiku, napisałeś, że ojciec dziecka w metryce pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku był rotmistrzem grodzieńskim a w roku 1803 był nazywany centurionem grodzieńskim. Jak napisałem powyżej, w końcu XVIII wieku rotmistrze stali się dowódcami szwadronów. Istniał podział na rotmistrzów ze szwadronem, utrzymujących się dzięki prowadzeniu spraw gospodarczych oddziału, oraz na sztabsrotmistrzów, pozbawionych tego typu dochodu. W XIX wieku rotmistrz był stopniem oficerskim w kawalerii i żandarmerii odpowiadającym stopniowi kapitana w innych rodzajach wojsk. Zatem osoba, o którą pytasz w swoim poście była moim zdaniem zawodowym żołnierzem, oficerem w stopniu rotmistrza i dowodziła szwadronem jazdy grodzieńskiej. Szwadron – pododdział kawalerii będący odpowiednikiem kompanii w piechocie.
Centurion – początkowo centurionowie w armii rzymskiej tworzyli korpus podoficerski. Następnie stali się oficerami, którzy dowodzili nawet całymi oddziałami wojska. Centurion w armii rzymskiej był niższym oficerem, dowódca centurii ( centuriae ), najmniejszej jednostki taktycznej legionu, inaczej – setnik, gdyż początkowo centuria liczyła 100 żołnierzy. Później liczyła ( czasami od 60 ) do 80 ludzi w 10 contubernia‚ch – każda po 8 żołnierzy. Według słownika A. Jougana Centurio,onis m. dowódca centurii, setnik. Słownik Gaffiota odnotowuje jednak także znaczenie "centurion" w sensie wódz, dowódca, wreszcie wskazuje także, że słowo to mogło oznaczać przynależność do wysokiego stanu.
Ludwiku, napisałeś, że przed rokiem 1803 ojciec dziecka był rotmistrzem grodzieńskim, to znaczy rotmistrzem powiatu grodzieńskiego. W roku 1803 ta osoba była centurionem grodzieńskim. W roku 1803 Polska była już pod zaborem rosyjskim. W wyniku III rozbioru Polski w 1796 roku utworzono Gubernię słonimską Imperium Rosyjskiego, w której skład wchodził powiat grodzieński. Gubernia ta istniała kilka miesięcy. 12 grudnia 1796 została połączona z gubernia wileńską w gubernię litewską. Odtworzona w 1801 jako gubernia grodzieńska. W skład tej guberni wchodził też powiat grodzieński. Napisałeś, że 1803 roku ojciec dziecka w metryce nazywany jest centurionem grodzieńskim. W tym czasie w Armii Imperium Rosyjskiego ( armia carska ) istniał stopień Centuriona ( сотник ), który był w oddziałach kozaków. Centurion ( сотник ) odpowiadał stopniu porucznika. Centurion ( сотник ) w armii carskiej dowodził oddziałem kozaków ( szwadronem ) tak zwaną sotnią. Sotnia liczyła około 100 kozaków.
Mając powyższe na uwadze, moim zdaniem, w roku 1803 centurion grodzieński był zawodowym żołnierzem w armii carskiej, oficerem dowodzącym odziałem kozaków; tak zwaną sotnią ( szwadronem ); stacjonującym w Grodnie, w powiecie grodzieńskim w guberni grodzieńskiej Imperium Rosyjskiego. To moja hipoteza, którą Ci proponuje jako odpowiedź na Twoje pytanie.
Pozdrawiam – Roman.
Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Rotmistrz
https://pl.wikipedia.org/wiki/Chorągiew_(wojsko)
http://www.imperiumromanum.edu.pl/wojsk ... -rzymskie/
http://www.wikiwand.com/pl/Powiat_grodz ... pospolita)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_grodzie%C5%84ska
https://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_s%C5%82onimska
https://en.wikipedia.org/wiki/History_o ... tary_ranks
https://en.wikipedia.org/wiki/History_o ... tary_ranks
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sotnia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Setnik
https://pl.wikipedia.org/wiki/Armia_Imp ... osyjskiego
https://pl.wikipedia.org/wiki/Grodno
Karol Łopatecki: Organizacja, Prawo i Dyscyplina w Polskim i Litewskim Pospolitym ruszeniu ( Do połowy XVII wieku ); Instytut Badań Nad Dziedzictwem Kultury Europy; Białystok, 2013.
Alojzy Jougan: Słownik Kościelny Łacińsko – Polski; Michalineum, 1948.
Witold Doroszewski: Słownik Języka Polskiego.