genealodzy.pl

Witam,
Niestety skończyły się mi metryki do przeglądania i zabrałam się za inwentarze.
Niedawno w AP na Wawelu oglądałam inwentarze Hrabstwa Tarnowskiego z 1675 roku. I tu przy kilku nazwiskach znanych mi z mojego wywodu pojawia się termin wybraniec. Wiąże się to z tym, że nie odrabiał pańszczyzny, nie płacił, nie oddawał kur, gęsi, jaj itd.
Jaką pozycję mieli we wsi wybrańcy?
Czy rzeczywiście byli tak nieliczni? W tych inwentarzach z 1675 roku Hr. Tarnowskie podzielone jest na część należącą do Jana Zamojskiego i część należącą do Jana Wielkopolskiego. I tak Zamoyski miał w tych dobrach 43 wybrańców, a Wielkopolski żadnego (a przynajmniej brak adnotacji).

Spotkaliście się z wybrańcami podczas poszukiwań?

Witam ,
owszem spotkałam się na Mazowszu - jako ciekawostka: ożenił się ze szlachcianką z zaścianka (panną z dzieckiem) a po jego śmierci ona wydała się ponownie -za szlachcica.

https://pl.wikipedia.org/wiki/Piechota_wybraniecka

https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklop ... ra%C5%84cy
pozdrawiam monika

Wybrańcy, (sołtysi; łac. sculteti) - sprawdź frazy: piechota wybraniecka, wybraniectwo, regiment łanowy i podobne (już będziesz się orientować w czym rzecz).
W dużym skrócie - bogaci chłopi którzy "w razie potrzeby szli na wojnę" (musieli zadbać także o swoje wyposażenie). Za tą gotowość trzymali specjalne gospodarstwa we wsiach i dobrach królewskich (większe niż normalne), obłożone specjalnym czynszem. Prócz tego byli zwolnieni z wszelkich powinności (podwody, gościny, sarwark etc) i opłat (odrabiali je za nich pozostali mieszkańcy wsi). Przywileje (także na ziemię) były dawane na określony czas (jak przy emfiteuzie) lub też (często) dożywotnio i dziedzicznie.

Przykłady (liczne) w Metryce Koronnej (wybraniectwa), zaraz coś wrzucę na temat z innych źródeł.

Wybraniectwo – specjalne gospodarstwo we wsi należącej do dóbr królewskich (królewszczyzn), ustalane na jeden łan na każde dwadzieścia łanów rozdane chłopom. Było (?) jakby odrębną częścią wsi, należało do sołtysa, który w razie wojny był zobowiązany stanąć do walki w obronie ojczyzny (lub wystawić zbrojnego za siebie), od 1726 (?) obowiązek osobistego stawiennictwa zastąpiono podatkiem (łanowe?), z którego dochód przeznaczony był na utrzymanie regimentu piechoty (piechota wybraniecka). Z gospodarstwem wybranieckim (nie z jego właścicielem!) było związanych szereg przywilejów, np. całkowite zwolnienie z pańszczyzny i wszelkich robót należnych dworowi, zwolnienie z podatków i opłat z wyjątkiem związanych z wybraniectwem, wolny wstęp do lasów królewskich po drewno na budulec i opał itp.
Wybraniectwo można było otrzymać na drodze przywileju królewskiego, darowizny, lub tez drogą kupna (co musiało być potwierdzone przywilejem królewskim), przywileje i obowiązki z nim związane przechodziły wtedy na nowego właściciela.

http://historia.org.pl/2012/09/10/piechota-wybraniecka/
Piechota wybraniecka - geneza powstania, zasady rekrutowania, organizacja i uzbrojenie.

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Rad ... 71-188.pdf
Radzyński rocznik humanistyczny, tom 2 rok 2002: Artur Rogalski - Wybrańcy z Ziemi Łukowskiej

http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata ... ublication
Oswald Balzer - Skartabelat w ustroju szlachectwa polskiego (fragmenty)

Przykłady przywilejów wybranieckich z Metryki Koronnej:
http://agadd.home.net.pl/metrykalia/4/4 ... 1_0176.htm
http://agadd.home.net.pl/metrykalia/4/4 ... 7_0372.htm

A'propos poszukiwań w archiwach - warto ustalić nazwy starostw/dzierżaw/dóbr + geograficzne (województw, ziem etc.) w których leżały wsie gdzie mieszkali wybrańcy. Mając je, warto zajrzeć do AGAD do lustracji i ASK (lustracje starostw, lustracja łanów wybranieckich z 1788) - są w nich ciekawe informacje (mogę podpowiedzieć co i jak). No i oczywiście warto przejrzeć MK co sygnalizowałem powyżej (w lustracjach w AGAD mogą być dokładne namiary na konkretne dokumenty/przywileje, ale przewalenie wielu lat w MK może być nieodzowne, czasem trafiają się inne ciekawe rzeczy).

Przydatne fotografie inwentarzy z AGAD kiedyś linkowała Aneta:
https://drive.google.com/drive/folders/ ... U0zMUlISlU
AGAD - ASK lustracje

https://drive.google.com/drive/folders/ ... XplMUVILWM
AGAD - Metryka Koronna lustracje

Moniko, Arturze serdecznie dziękuję za komentarze Szczególnie Tobie Arturze za mnóstwo informacji
Owe ziemie, w których były wymienieni wybrańcy to część spuścizny po Janie "Sobiepan" Zamojskim, leżały w dawnym woj. sandomierskim.
Ciekawy był dla mnie inwentarz z Łęgu, bo najstarsze metryki to 1777 rok. Przykładowo wymieniono trzy osoby o nazwisku Golec i wszyscy byli wybrańcami. Trochę mnie to zdziwiło.

Paulina_W pisze:Przykładowo wymieniono trzy osoby o nazwisku Golec i wszyscy byli wybrańcami. Trochę mnie to zdziwiło.

Mogli trzymać nawet jedno wybraniectwo razem (szczególnie jeśli było dużo ziemi) - w przykładach które linkowałem powyżej też tak było (Przykucki i Połeć, później pierwszy zrzekł się przywileju na rzecz drugiego i od tego czasu on trzymał już całość).

Przejrzałam na razie inwentarze AGAD - ASK lustracje.
Dla mnie przydatna będzie sygnatura 099B mikrofilm 963 daty 1615
Lustratia Mało Polska (...) w Woiewodztwie Sendomirskim (...) Anno MDCXV
część dotycząca: Starostwo Pilzneńskie (s. 880-910)

Ciekawe są sygnatury:
sygn 192 daty 1777 mikrofilm 2609 Lustracya łanów wybranieckich woj. sandomierskiego
sygn 197 daty 1779/1787 mikrofilm 2614 Lustracia Łanów Wybranieckich w różnych Woiewodztwach

Niestety obie bez st. Pilzneńskiego, które było już w rękach Austriaków

Gdzie znajdują się te mikrofilmy? A może już są dostępne skany?

Jutro przejrzę inwentarz MK
czy metryki koronne są tylko tu: http://agad.gov.pl/metrykalia.html

Są księgi grodzkie pilzneńskie, czy może być tam coś ciekawego o wybrańcach?

Paulina_W pisze:Przejrzałam na razie inwentarze AGAD - ASK lustracje.
Dla mnie przydatna będzie sygnatura 099B mikrofilm 963 daty 1615
Lustratia Mało Polska (...) w Woiewodztwie Sendomirskim (...) Anno MDCXV
część dotycząca: Starostwo Pilzneńskie (s. 880-910)

Polecam także dostępne online (wyszukaj sobie w treści frazy które podaję niżej):
http://www.agad.gov.pl/inwentarze/Metr_Korx.xml#series9
Lustracje, dz. XVIII, 33 (Starostwo Pilzneńskie (k. 1-22v) rok 1629)
Lustracje, dz. XVIII, 35 (starostwo Pilzneńskie (k. 100-105) rok 1765; w tej lustracji są wymienione wybraniectwa w poszczególnych wsiach wraz z ich posesorami)
Lustracje, dz. XVIII, 69 (starostwo Pilzneńskie (s. 210)

Paulina_W pisze: Ciekawe są sygnatury:
sygn 192 daty 1777 mikrofilm 2609 Lustracya łanów wybranieckich woj. sandomierskiego
sygn 197 daty 1779/1787 mikrofilm 2614 Lustracia Łanów Wybranieckich w różnych Woiewodztwach

Niestety obie bez st. Pilzneńskiego, które było już w rękach Austriaków

Gdzie znajdują się te mikrofilmy? A może już są dostępne skany?

Mikrofilmy znajdują się w AGAD - Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Być może można je zamówić/wypożyczyć gdzieś bliżej (nie znam szczegółów, nie korzystałem z tego nigdy; ja bym rozważył poproszenie kogoś o pomoc, albo zamówienie "w ciemno" kopii cyfrowych z mikrofilmu, to kilka złotych za klatkę).
Nie wiem czy gdzieś są udostępnione skany lub fotografie, podejrzewam że nie.

Paulina_W pisze: Jutro przejrzę inwentarz MK
czy metryki koronne są tylko tu: http://agad.gov.pl/metrykalia.html

Nie tylko. To powyżej to tylko "opracowana" część (z dodanymi opisami, wyszukiwarką, etc.) Fajne, ale obejmuje mały wycinek całości.
Ja korzystam z:
http://www.agad.gov.pl/inwentarze/Metr_Korx.xml
http://pther.eu/MK/
Nieliczne tomy zostały też opracowane i wydane drukiem.

Paulina_W pisze: Są księgi grodzkie pilzneńskie, czy może być tam coś ciekawego o wybrańcach?

Może być, ale trudno powiedzieć co. W moim przypadku było (oblaty rachunków/kwitów "konfederackich" (konfederacja barska? - nie wiem, nie badałem, nie widziałem jeszcze tych papierów).
Księgi grodzkie pilzneńskie z zasobu ANK?
http://www.ank.gov.pl/zasob-i-udostepni ... o-pobrania

Po analizie tego co mam i kierowaniu się wskazówkami i linkami Artura - jeszcze raz dziękuję - wstępnie udało mi się poprzydzielać wsie, w których żyli moi przodkowie.
Województwo: sandomierskie i krakowskie
W ok. 70% starostwo tarnowskie później pilznenskie. Ogólnie dobra należące do rodu Tarnowskich, a później ich spadkobierców.
Ok. 20 % dobra biskupów krakowskich i klasztorów
Reszta różni właściciele, ziemie przechodza z rąk do rąk różnych rodów m.in. Tarłów, Stadnickich itd.

Starostwo Pilzneńskie
Przeanalizowałam dostępne online dokumenty z powyższych linków i potwierdza to, że wsie, w których szukam wybrańców nie należały do królewszczyzn. Wyjątkiem na który natrafiłam, to Żdżary, ale zapisano, że nie ma tam wybrańców. Z inwentarza z 1675 roku wynika, że jest 3 wybrańców. Możliwe, że nie są to "moje" Żdżary, bo w starostwie pilzneńskim były 3 wsie o tej nazwie.

Z województwa krakowskiego muszę jeszcze przejrzeć dokładniej, może coś się trafi.

Gdzie szukać informacji o wybrańcach w dobrach prywatnych? Czy będą to archiwa wybranych rodzin? W ANK na Wawelu jest archiwum ks Sanguszków i zawiera także zachowane dokumenty wcześniejszych właścicieli od XVIV wieku. A może lepiej szukać w archiwum Tarnowskich z Dzikowa? Może ktoś zgłębiał temat?

jart pisze:

Paulina_W pisze: Są księgi grodzkie pilzneńskie, czy może być tam coś ciekawego o wybrańcach?

Może być, ale trudno powiedzieć co. W moim przypadku było (oblaty rachunków/kwitów "konfederackich" (konfederacja barska? - nie wiem, nie badałem, nie widziałem jeszcze tych papierów).
Księgi grodzkie pilzneńskie z zasobu ANK?
http://www.ank.gov.pl/zasob-i-udostepni ... o-pobrania

Tak, chodzi o księgi ANK. Można przeglądać skany części z nich na Wawelu. Może niedługo udostępnią.

Księgi krakowskie co jakiś czas dorzucają:
http://ank.gov.pl/zasob-i-udostepnianie ... ory-online

Witam,
również interesuje mnie temat wybrańców. Tak się składa, że kilku moich przodków w XVIII wieku było wybrańcami we wsiach Kozłowice (par. Wiskitki) i Jaktorów (par. Grodzisk Mazowiecki).

W przypadku tej 2 wsi tak się złożyło, że wybrańców było kilku o tym samym nazwisku Kakietek. Próbuję ustalić ich pokrewieństwo. Niestety dostępne metryki są od 1776 kiedy oni byli już w mocno zaawansowanym wieku.

W monografii Jaktorowa trafiłem na wzmiankę, że w XVIII wieku było 6 wybrańców. Wzmianka pochodzi z zasobu:

Zespół: 1/7/0 Archiwum Skarbu Koronnego » Seria: 9 ASK XLVI — Lustracje, rewizje i inwentarze dóbr królewskich » Jednostka: 195

Lustracya Łanow Wybranieckich Woiewodztwa Rawskiego Roku 1778 Spisana. Ziemia rawska (s. 2 - 28 ), ziemia sochaczewska (s. 28 - 67 ), ziemia gostyńska (s. 67 - 92 ). Na końcu księgi indeks i skorowidz.

daty 1778-1779

Niestety tego zasobu AGAD nie ma online. Może ktoś z Was widział te materiały i mógłby podzielić się jakimiś informacjami? Ja niestety nie mam aktualnie możliwości by móc pojechać do Archiwum.

Liczę, że w tym zasobie będzie więcej szczegółów, bo czasem podawano stopień pokrewieństwa przy wybrańcach (takowe informacje znalazłem w innych zasobach z Metryk Koronnych).

Jedyne póki co znalazłem to informację o zachowaniu wybraniectwa z 1765 (zostało ich wtedy 3) oraz ciekawą wzmiankę w monografii Grodziska (z której wiem, że 2 było braćmi).

link do 1: https://tomgene.blogspot.com/p/wybrancy ... kolic.html (mój opis tego co znalazłem)
link do 2: https://genealodzy.pl/PNphpBB2-viewtopic-t-86207.phtml (fragment z monografii)

Przy okazji jeżeli kogoś interesują te osoby to chętnie podzielę się informacjami. Gdyby ktoś coś wiedział bądź ew. natrafił na dodatkowe info w innych Księgach Kanclerskich to proszę o info. Sam siadam dalej do ich przeglądania.

pozdrawiam
Tomek

widział
propozycja z wątku archiwum skarbu koronnego aktualna

Na czym konkretnie ta propozycja polega?

tomes - zainteresuj się lustracjami łanów wybranieckich, np. AGAD, ASK, XLVI, sygn 195 (mikrofilm 2612) – Lustracje łanów wybranieckich województwa rawskiego z roku 1778/79)

Jeśli wybraniectwa były dziedziczne (a były) to może pozostały w rodzinach do tego czasu. W tych lustracjach powinny być namiary na przywileje które masz szansę odnaleźć w MK.

Szanse na trafienie w AGAD mapy wsi z zaznaczonym wybraniectwem też nie są zerowe.

A co do propozycji Włodzimierza - ja odnalazłbym wątek o którym pisze.

Arturze własnie interesuje mnie ten zasób, to o nim pisałem w 1 poście.
https://szukajwarchiwach.pl/1/7/0/9/195#tabJednostka
Niestety nie jest dostępny online.
Co do propozycji Włodzimierza to widziałem wątek na forum ale czytając go nadal nie wiem na czym to miałoby polegać. Pomoc finansowa czy jakaś inna? Jak pisałem wyżej, ja do archiwum nie mam możliwości się wybrać. Nawet jeżeli można by zamówić materiał do archiwum w Łodzi. Poza pierwszą opcją nie wiem jak inaczej mógłbym pomóc.
Póki co mogę ręcznie przeglądać MK i księgi KK. Pewnie tam znajdę te przywileje sprzed 1765r.

pozdrawiam
Tomek

Prawdopodobnie będę w AGAD 20 lub 21 stycznia, jeśli nie wymyślę nic dla siebie, mogę Ci sprawdzić Kozłowice i Jaktorów w jednostce 195 (mam jeszcze jedną wolną rzecz do wzięcia na ten dzień).
Podaj konkrety (jeśli inne niż w poście z 11:18; zwłaszcza resztę/inne nazwiska niż Kakietek).

Ponadto, wzmianka o Kozłowicach w dzierżawie Guzów i wójtostwie w tej wsi jest w: 1789 lustracja starostw - AGAD, ASK, XLVI sygn 171

A co do pomocy z ASK to określ co możesz zrobić (1-2-3 rzeczy/sposoby) i zapytaj Włodka co z tego jest potrzebne. Może pomoc finansowa na digitalizację właśnie jednostki 195 (jeśli wchodzi w grę)? Kopie całości z oryginału to nie byle co, sam bym skorzystał (mam z mikrofilmu i tylko wybrane, swoje wsie).
Kurcze, temat interesujący, sam też pomogę

Póki co mogę ręcznie przeglądać MK i księgi KK. Pewnie tam znajdę te przywileje sprzed 1765r.

- możesz, ale może Cię to zniechęcić (masa roboty, wiem co mówię, sam tak szukałem), a efekt niepewny (ja nie wszystko znalazłem, nie wszystkie księgi z obu kancelarii się zachowały; jedną rzecz mam tylko wymienioną w Sigillatach, bez szczegółów).

Hej,
wyślę Ci info na priv, co mnie dokładnie interesuje. Do Włodzimierza też napiszę.
Co do lustracji 1789 to mam wersję książkową Z.Kędzierskiej, wszystkie 3 dla woj. rawskiego. One się pokrywają z tymi informacjami, które są online. Niestety poza krótkimi wzmiankami o wybrańcach nic więcej ciekawego tam nie było.
To co znalazłem do tej pory wrzuciłem na swoim blogu (1 link w 1 poście).

pozdrawiam
Tomek