genealodzy.pl

Przeglądam ostatnio spisy rewizyjne z 1795 i metryki z okolic Kojdanowa. Są to ostanie lata I RP i pierwsze lata zaborów. Zaskoczył mnie podział ludności na kategorie w spisach rewizyjnych. Spotyka się tam poddanych osiadłych i nieosiadłych, "poddani zwący się Bojarami", Ziemian (opłacających za grunt czynsz), Szlachtę Czynszową (tak samo płacącą czynsz), Szlachtę na własnym gruncie, Posesorów zastawników, Posesorów na prawie arendowym. Posesorzy to osoby władające sporymi obszarami będącymi własnością książąt Radziwiłłów, w tym zaściankami w których mieszkają Ziemianie i Szlachta Czynszowa.

Przy poddanych nie ma opisu zasad na jakich władają ziemią, przypuszczam, że mają swój przydział i odrabiają pańszczyznę.

Ziemianie opisywani bywają:
1. "poddani Ziemianie opłacający za grunt właścicielowi pieniędzmi"
2. "wolni Ziemianie opłacający za grunt właścicielowi pieniędzmi"
Wśród Szlachty Czynszowej zdarza się, że są tytuowani JP. i można spotkać urzędy i stopnie wojskowe.

Pod Kojdanowem jest wiele nazwisk wysypujących w kilku kategoriach np. Matusewiczów widziałem u poddanych, Ziemian, Szlachty i Possesorów. Downarów, Kołodzińskich, Mieciczów i Korzeniewskich też można spotkać wsród poddanych, ziemian i szlachty. Nazwiska te ale i inne zdają "nic sobie nie robić" z podziałów stanowych.

W innych rejonach, koło Stołpców i Nieświeży nazwiska poddanych są inne niż u szlachty, a czasami nawet poddani nie mają zapisanych nazwisk.

Wydaje mi się mało prawdopodobnym, żeby na jednym terenie nazwiska przynajmniej niektóre nie pochodziły ze wspólnego pnia.

W metrykach tez dość niekonsekwentnie są podawane przynależności stanowe. Niekiedy szlachta jest opisywana "małżonków szlach.", niekiedy tytułują się Jaśnie Państwo, niekiedy pisane jest [dziecko] Szlachetnych. W innych przypadkach całkowicie brak tytulatury a poddani są w skrócie opisywani pod. czy podd.

W słowniku geograficznym Królestwa Polskiego... w opisie miejscowości Starzynki (25 pozycja) http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geogra ... Tom_XI/282
autor podaje że w XVIII w. w Kluczy Starzynki zaścianki zasiedlone były tzw. "Zemienami" i "Bojarami" na czynszach z warunkiem odbywania podoroźczyzny. (dla podoroźczyzny google ma 0 wyników wyszukiwania)

Jedna z rodzin moich przodków wywodzi się od takich Ziemian, w 1816 udowodnili swoje Szlachectwo powołując się na przodka, który dzierżawił u Radziwiłów 4 włóki ziemi z obowiązkiem służby z koniem w 1722.

Zastanawia mnie kim byli w systemie społecznym I RP wspomniani Ziemianie? Czy byli Szlachtą? Co ich odróżniało od Szlachty Czynszowej skoro mieli podobną sytuację społeczno-ekonomiczna, były w tych grupach mieszane małżeństwa a stworzono dla nich odrębne kategorie?
Czy były możliwe w XVIII wieku pionowe- międzystanowe migracje w społeczeństwie?
Kim byli wolni Chłopi?
Czy ci Ziemianie i Szlachta Czynszowa to niesławna szlachta gołota o której uczy się w szkołach?

Jeśli ktoś zna się na tej tematyce i może nakreślić, o co tu chodzi to proszę o pomoc.
Prosiłbym tez o polecenie opracowań tego tematu jeśli istnieją.

Pozdrawiam Mateusz


Ps: Znalazłem informację na forum szlachty białoruskiej o jednym z przedstawicieli rodu spisanym w 1795 jako poddany. Odnalazłem go w spisie rewizyjnym. Osoba pisząca twierdzi że ma informację iż ta osoba miała szlacheckie pochodzenie. Podobno była Leśniczym. Kiedyś czytałem że takie godności przysługiwały szlachcicom. Czy możliwe, żeby taką funkcję sprawował chłop? Jak szlachcic mógł zostać poddanym?

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Prz ... 21-147.pdf

"Próbując dojść, w jakich okolicznościach rozpadała się struktura stanowa, jakie były reakcje na poczynania carskich urzędników z jednej strony właścicieli latyfundiów, a z drugiej — drobnej szlachty, przejrzałam kilka zespołów podworskich, aby zorientować się w ich przydatności dla tej problematyki. Dla próbnej sondy na terytorium pierwszego zaboru wybrałam dobra Radziwiłłów przede wszystkim z uwagi na ich reprezentatywność. Majątki ordynackie i alodiolne rozrzucone były w różnych regionach Litwy i Rusi, a sławna „czeladka radziwiłłowska” (wyrażenie „Seweryna Soplicy” ) złożona z milicji wojskowej, „panów kozaków” , bojarów, ziemian, wybrańców i bliżej nieokreślonej „szlachty” to zbiorowość wielotysięczna".

Matbir pisze: z warunkiem odbywania podoroźczyzny. (dla podoroźczyzny google ma 0 wyników wyszukiwania)

Ale po odrzuceniu końcówki, wyrazy podoroź, podorozi – są „jakoś” rozpoznawane.
A w następnym etapie books.google.pl prowadzi nas do:

Aleksander Zajda, „Nazwy staropolskich powinności feudalnych danin i opłat…”

Podróż - „powinność dostarczania podwód i przewożenia produktów dworskich, także powinność podróżowania w poselstwie, np. z listami”, por. drogi, fura, kolej, odwóz, podróżne, podwoda, pojazd, powód, powóz, przewód, zaciąg ...

Pozdrawiam
Krzysiek

Zeby dac odpowiedzi na zapytania, potrzebnie spisac ksiezku. W ostatnich czasach bialoruski historyk Jauhien Hlinski pisze artykuly na temat bojarow, ziemian i szlachty.

Chodzie tylko nie o deklasacja, a o podwyszenie.

Sproszczone, to nizsze warstwy stanu szlacheckiego. Ruznie stopni vassalité

Czesciowe artykuly pana Hlinskiego dostepny na Academia.edu: https://bsu.academia.edu/jhlinski

Matbir pisze:Przeglądam ostatnio spisy rewizyjne z 1795 i metryki z okolic Kojdanowa. Są to ostanie lata I RP i pierwsze lata zaborów...

Gdzie szukać analogicznych spisów dla Cyrkułu Myślenickiego i/lub Zachodniej Galicji?

Matbir pisze:Przeglądam ostatnio spisy rewizyjne z 1795 i metryki z okolic Kojdanowa. Są to ostanie lata I RP i pierwsze lata zaborów. Zaskoczył mnie podział ludności na kategorie w spisach rewizyjnych. Spotyka się tam poddanych osiadłych i nieosiadłych, "poddani zwący się Bojarami", Ziemian (opłacających za grunt czynsz), Szlachtę Czynszową (tak samo płacącą czynsz), Szlachtę na własnym gruncie, Posesorów zastawników, Posesorów na prawie arendowym. Posesorzy to osoby władające sporymi obszarami będącymi własnością książąt Radziwiłłów, w tym zaściankami w których mieszkają Ziemianie i Szlachta Czynszowa.

Badałem co prawda spisy rewizyjne z terenów dzisiejszej Ukrainy, ale jeśli chodzi o różne grupy ludności, to są one niemal identyczne. Ich określenia pochodzą od podstaw na jakich uprawiali ziemię, a mogli ją mieć na własność (posiadanie dziedziczne), na podstawie dzierżawy (arendy), zastawu albo użyczoną im przez pana (w ujęciu historycznym początkowo za czynsz, a później za pracę na rzecz dworu czyli pańszczyznę).

Jeśli chodzi o wyjaśnienie czym były opisane przez ciebie poszczególne grupy ludności to:

- poddani osiadli i nieosiadli - osobami nieosiadłymi nazywano te, które nie miały swojej ziemi, a więc w przypadku poddanych rozumiałbym to tak, że poddani osiadli posiadali jakieś gospodarstwa, a nieosiadli ich nie mieli. Jedni i drudzy żyli jednak na gruntach pańskich
- poddani zwący się bojarami - początkowo bojarzy byli na ziemiach litewskich i ruskich odpowiednikiem polskiej szlachty (dotyczyły ich inne uregulowania prawne, ale miejsce na drabinie społecznej mieli podobne). Od Unii Lubelskiej w 1569 roku bogatsi bojarzy przechodzą w szeregi szlachty, a nazwa "bojar" zaczyna się odnosić do tej części bojarstwa, która nie zyskała praw szlacheckich. W ten sposób zaliczali się do ludności wiejskiej, ale cieszyli wolnością osobistą. W kolejnych stuleciach możnowładcy stale dążyli do uczynienia wolnych osób poddanymi, więc stale malała liczba wolnych chłopów, próbowano w poddanych zamieniać drobną szlachtę (niekiedy skutecznie) oraz bojarów, którzy mieścili się gdzieś między chłopami i szlachtą. W tym przypadku określenie "bojar" wskazuje więc na historyczne pochodzenie tej grupy osób, ale prawdopodobnie ich sytuacja nie różniła się od sytuacji poddanych. Zob. https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklop ... ska/Bojary i https://pl.wikipedia.org/wiki/Bojarzy_putni
- ziemianie opłacający czynsz - ciężko powiedzieć bez głębszej kwerendy. Może się to odnosić do wolnych chłopów dzierżawiących grunt lub drobnej szlachty opłacającej czynsz za grunt
- szlachta na własnym gruncie - szlachta, która posiadała ziemię dziedziczną
- szlachta czynszowa - to szlachta nieposiadająca ziemi dziedzicznej, która dzierżawiła (brała w arendę) ziemię zwykle od rodzin możnowładczych. Była to grupa ludności niezwykle liczna w WKL i na Kresach o czym zadecydowały stosunki własnościowe na tych terenach. Wbrew obiegowym opiniom była też bardzo rozwarstwiona. Obok drobnej szlachty dzierżawcami byli też oficerowie i urzędnicy ziemscy. Widywałem sporo takich zapisów na Wołyniu. Najwięcej o szlachcie czynszowej znajdziesz w opracowaniu, które już podesłał Pan Jerzy, ale możesz zerknąć też tutaj zwracając uwagę na fragmenty odnoszące się do szlachty czynszowej: https://pl.wikipedia.org/wiki/Szlachta_za%C5%9Bciankowa
- posesorzy na prawie arendowym - określenie może odnosić się do szlachty czynszowej, ale też do innych dzierżawców. Wymaga to głębszej kwerendy, ale mogą pomóc ci dwa hasła:
- posesja - https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklop ... Posiadanie
- arenda - https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklop ... ska/Arenda
- posesorzy zastawni - zapewne ich podstawą władania ziemią był zastaw https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklop ... ska/Zastaw Szlachcic pożyczał więc pieniądze właścicielowi ziemi w zamian za co mógł tą ziemię uprawiać i czerpać z niej zyski.
- wolni chłopi - grupa ludności chłopskiej również nie była homogeniczna. Nie wszyscy byli chłopami pańszczyźnianymi. Obok nich były też różne grupy o innej sytuacji prawnej - dotyczyło to np. bartników, ale nie tylko. Nie zajmowałem się nigdy tą grupą ludności, więc może ktoś to uzupełni/skoryguje.

Pozdrawiam,

Michał

Panowie Kozacy – nazwa odnosząca się do grupy ludności o charakterze wieloetnicznym i społecznym z dominującym substratem ruskim. Do końca XVI wieku "kozactwo" oznaczało zajęcie, a nie status społeczny. W miarę upływu czasu, szczególnie Kozacy zaporoscy stworzyli społeczność stosującą system demokracji wojennej. Kozacy dońscy, nawet otrzymali do zasiedlenia region autonomiczny. Określenie "Panowie Kozacy" dotyczyło Kozaków rejestrowych - wolnych ludzi, których liczba wahała się od 1000 w końcu XVI wieku do 40 000 (1649 rok). Wśród Kozaków byli też przedstawiciele szlachty Trojga Narodów. Raczej nie należy ich wiązać z semenami, czyli nadwornymi kozakami pozostającymi na służbie w posiadłościach magnackich i szlacheckich na Ukrainie w XVII-XVIII wieku i pełniących zarówno funkcje wojskowe, jak i strażniczo-policyjne. Niekiedy semeni nosili jednolitą barwę wskazującą na przynależność do określonego dworu.

Wybrańcy - piechota wybraniecka, to rodzaj oddziałów wojskowych, do której rekrutowani byli jedynie chłopi z dóbr królewskich. Była i jazda (dragoni), którzy służyli magnatom kresowym. Na przykład zamek w Niemirowie został obsadzony 200 dragonami wysłanymi przez Jaremę Wiśniowieckiego, którzy zostali zaatakowani przez Kozaków i czerń. Po kilku dniach obrony, zamek został zdobyty przez pijanych chłopów, a dragoni zostali wymordowani (mimo że służyli wśród nich "wybrańcy" z Ukrainy). Na czele takich oddziałów stał oficer pochodzenia szlacheckiego.

Milicja wojskowa lub milicja magnacka i szlachecka - niezwykle popularne formacje, szczególnie przez pięć dekad XVIII wieku. Dopiero negatywne doświadczenia odnośnie ich przydatności bojowej z okresu ostatniego bezkrólewia i konfederacji barskiej doprowadziły do zaniku "mody" na ich posiadanie. Służyło w nich wielu przedstawicieli drobnej szlachty, najczęściej "chodaczkowej", którzy za zasługi otrzymywali od magnatów kawałki niezasiedlonej ziemi wchodzącej w skład latyfundiów.

https://bg.uwb.edu.pl/rocznik-bialostoc ... 03_002.pdf

Pozdrawiam

Robert

Kostkowski pisze:

Matbir pisze:Przeglądam ostatnio spisy rewizyjne z 1795 i metryki z okolic Kojdanowa. Są to ostanie lata I RP i pierwsze lata zaborów...

Gdzie szukać analogicznych spisów dla Cyrkułu Myślenickiego i/lub Zachodniej Galicji?

Dyskusja, która toczy się w tym miejscu dotyczy ziem polskich pod panowaniem rosyjskim, a Pan pyta o obszary Rzeczypospolitej pod władztwem Habsburgów. Inne prawo, inna specyfika i stosunki prawne. To, co dotyczy zachodniej Galicji znajduje się w archiwach Krakowa i Wiednia, warto zajrzeć również do Lwowa i Warszawy

Tomasz_Lenczewski pisze:dotyczy ziem polskich pod panowaniem rosyjskim

Co to za ziemi polskie ok. Minska?

Tomasz_Lenczewski pisze:

Kostkowski pisze:

Matbir pisze:Przeglądam ostatnio spisy rewizyjne z 1795 i metryki z okolic Kojdanowa. Są to ostanie lata I RP i pierwsze lata zaborów...

Gdzie szukać analogicznych spisów dla Cyrkułu Myślenickiego i/lub Zachodniej Galicji?

Dyskusja, która toczy się w tym miejscu dotyczy ziem polskich pod panowaniem rosyjskim, a Pan pyta o obszary Rzeczypospolitej pod władztwem Habsburgów. Inne prawo, inna specyfika i stosunki prawne. To, co dotyczy zachodniej Galicji znajduje się w archiwach Krakowa i Wiednia, warto zajrzeć również do Lwowa i Warszawy

Bardzo dziękuję za wyjaśnienie. Jeśli trafi się ktoś, kto tam zaglądał niech dorzuci trzy grosze z własnego doświadczenia.

Raczej poszukałbym prywatnie biegłego archiwisty lub historyka obznajomionego z tematyką wczesnogalicyjską. Sam ustalałem podobną rzecz i krakowski historyk udzielił mi rzeczowej odpowiedzi. Osoby zajmujące się genealogią nie zawsze głęboko wchodzą w tematykę zasobu archiwalnego poza tradycyjnymi źródłami.

Serdecznie dziękuję za odpowiedzi.
W opracowaniu podesłanym przez jamiolkowski_jerzy w pierwszym rozdziale nakreślona jest problematyka deklasacji drobnej szlachty i zaliczania osób do poddanych, ziemian i szlachty. Swoją drogą kiedyś już czytałem fragmenty tego opracowania, ale nie pierwszy rozdział.
Ziemianami nazywano szlachtę na kontrakcie lennym. Autorka nazywa ich ziemianami zależnymi. Kontrakt polegał on na tym, że w zamian za służbę wojskową szlachcic otrzymywał ziemię w wieczyste użytkowanie. Ziemia ta przechodziła na potomków, były prowadzone testamenty i sprawy spadkowe. W XVIII w do tej kategorii trafiały też osoby wolne nie mające szlachetnego pochodzenia. Tak więc w ordynacji Nieświeskiej Radziwiłłów przeprowadzono w tej grupie dwie weryfikacje pochodzenia szlacheckiego w 1722 i w 1799 (jest podany przypis do dok. z Archiwum Radziwiłłów w AGAD.)
Szlachta czynszowa to ziemianie którzy do spisu rewizyjnego dostarczyli dokumenty poświadczające o ich szlacheckim pochodzeniu. Kontrakty lenne zwykle nie miały formy pisemnej, wiec ziemianie mogli mieć kłopoty z udokumentowaniem swojego statusu, a niektórzy nie podejmowali trudu wcale. W carskiej Rosji posiadanie armii prywatnych było zabronione, to też kontrakty lenne między Radziwiłłami a ziemiaństwem straciły sens. W konsekwencji ziemiaństwo oczynszowano za posiadane grunty. Ci, którzy do spisu rewizyjnego w 1795 dostarczyli dokumenty potwierdzające szlachectwo nawet sądzili się z Radziwiłłami, o to że zmienia na której gospodarzą jest ich własnością. Natomiast ziemianie opornie unikający opłacania czynszu w dobrach Radziwiłłów byli w spisie rewizyjnym zapisywani jako poddani (chłopi). Zjawiska te dobrze tłumaczą dlaczego na Kojdanowszczyźnie te same nazwiska znajdują się w rożnych kategoriach. Możliwe, że po oczynszowaniu ziemi, ziemianie powzięli bierny bunt, polegający na nieopłacaniu czynszu i tak masowo trafiali do chłopstwa.
Takie osoby zapisane jako poddani mieli prawo zaskarżyć to do sądu i wykazać tam, że są wolnymi ludźmi. Jednak większość ludzi była niepiśmienna i dokumentów nie posiadała.