Archiwum w Wilnie w latach 1919-1932
: pn 02 kwie 2012, 14:36
Archiwum Państwowe w Wilnie w latach 1919-1932.
(na podstawie opracowania ‘Wilno i Ziemia Wileńska’ Wilno 1937 r., t. 2 s. 126)
Dekret z dnia7.II.1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami, określił obowiązki archiwów państwowych jako instytucji przeznaczonej do (cytat):
a. Przechowywania aktów i dokumentów, które powstały i powstawać będą wskutek urzędowania czynności władz, urzędów i jakichkolwiek organów Państwa Polskiego, władz kościelnych, wyznaniowych, instytucji i korporacji publicznych i prywatnych na ziemiach polskich istniejących dalej organów państwowych rosyjskich, które działały w obrębie Państwa Polskiego a także organów władz okupacyjnych.
b. Do gromadzenia i przechowywania wszelkiego rodzaju zabytków rękopiśmiennych dotyczących kultury, dziejów i stosunków wewnętrznych i zewnętrznych Państwa lub jego części
Koniec cytatu.
Ten dekret ukazał się wcześniej niż rozpoczęło działalność Archiwum Państwowe w Wilnie, zajętym wówczas przez bolszewików. Jednak Rada archiwalna w Warszawie na wniosek ówczesnego dyrektora archiwum w Piotrkowie p. Wacława Gizberta-Studnickiego objęła i Wilno wraz z Ziemiami Wschodnimi, na które zamierzało wkroczyć Wojsko Polskie. Pan Studnicki przybył do Wilna i po otrzymaniu potwierdzenia mandatu u władz, zajął się archiwami. Zarząd archiwalny przechodził różnego rodzaju losy, jednak zawsze starał się zabezpieczyć archiwa w Wilnie i na prowincji. Przede wszystkim scentralizowano archiwa istniejące za czasów rosyjskich tzn. centralne archiwum państwowe, gen.-gubernatorskie, gubernatorskie i gubernialnego urzędu, sądowe, skarbowe, kontroli państwowej oraz dóbr państwowych. Po pewnym czasie w skład jego weszły archiwa: wileńskiej deputacji szlacheckiej, ‘murawiewskiego’ muzeum, wileńskiego okręgu szkolnego, konsystorza unickiego i prawosławnego. Już za czasów Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, te właśnie akta zostały włączone do Archiwum Państwowego i przez to uratowane zostały od zniszczenia (np. akta szlacheckie gniły w jakiejś wilgotnej szopie, akta szkolne były w niezamkniętym lokalu, a akta konsystorskie przeznaczono na sprzedaż). Jednak już w latach 1919-1920 archiwum zaczęło służyć potrzebom nauki. Korzystali z niego min. profesorowie wskrzeszonej Wszechnicy Batoriańskiej. Służenie społeczeństwu poprzez udzielanie informacji, wydawanie wyciągów z akt itp. rozpoczęło się dopiero po ewakuacji i wyzwoleniu Wilna 9.X.1920 r. Okupacja bolszewicko-litewska nie zaszkodziła specjalnie archiwum, które było wówczas pod opieką jedynej urzędniczki dr Polaczkówny, a po powstaniu Litwy Środkowej przyjęło nazwę: ‘Wydziału archiwów państwowych w Wilne’. Następnie było zależne od różnych urzędów, aż w końcu znalazło się pod zarządem Min. W. R. i O. P. Wydziału Archiwów (ok. XII.1922 r.). Archiwum liczyło wówczas 25 osób a następnie w wyniku sanacji skarbowej liczba pracowników spadła do 10 osób (1. VII. 1922). Jednak istniała silna potrzeba i konieczność sporządzania wykazów, skorowidzów, konieczności rozsegregowania paczek z aktami i ponownego ich ułożenia. Dlatego też od maja 1922 do 1923 r. pracowali tam tzw. dictariusze, których liczba sięgała 40 osób. Byli to inteligentni zdemobilizowani wojskowi płatni z funduszu Komitetu. Była też zdemobilizowana młodzież, która pracowała pod kierunkiem bpa Bandurskiego. W 1923 r. ks. Szukalski z Inowrocławia przekazał ‘archiwum smołwiańskie’ uratowana na froncie w 1917 r. W 1925 TPN w Wilnie przekazało: akta kancelarii kuratora, akta deputacji szlacheckiej, akta konsystorza prawosławnego. W roku 1926 Izba Kontroli państwowej w Wilnie przekazała w 229 dużych paczkach akta urzędów Litwy Środkowej. W 1927 r. Biblioteka USB przekazała szereg woluminów akt sądowych z XVIII i XIX w a w 1931 r. przekazano kilkadziesiąt tysięcy voluminów z Sądu Okręgowego (z lat 1911-1918). Rosjanie wywieźli najstarsze (najcenniejsze) księgi z przed 1700 r. Ponadto zwrócono archiwum państwowemu w Lublinie dział lubelski, w wieku ubiegłym wcielony do Wilna. Poza foliałami w archiwum akt dawnych przechowuje się kilkaset fascykułów, tudzież teki z widzimusami z w. XVII-XIX, które w ilości 20 000 zostały ułożone wg sądów w porządku chronologicznym w 154 tekach. Akta tego działu pochodzą z lat 1467-1831. Z byłego archiwum murawiewskiego pozyskano pierwszorzędny materiał do powstania styczniowego na terenie Litwy i Białej Rusi.
Dział konsystorski zawierał akta konsystorzy unickich z okresu 1767-1839 i prawosławnych z lat 1786-1915. Dział akt zarządu dóbr pałacowych został starannie opracowany za okres 1813-1915. Dział akt deputacji szlacheckiej wyprowadzono z kompletnego chaosu i podzielono na grupy z lat 1798-1910 i sporządzono szereg skorowidzów i inwentarzów do tych grup. Dzięki tym inwentarzom szereg osób otrzymało obywatelstwo. Dział akt Litwy Środkowej i Wojenne nie został jeszcze wtedy zamknięty i jest zrobiony prowizorycznie. Dział akt wileńskiego okręgu szkolnego zawiera archiwalia z lat 1771-1914. Dział akt Kontroli wybrakował 1927 roku 33 tony akt. Skrótowo o bibliotekach. Ogólna liczba voluminów, zeszytów i tek z rękopisami wyniosła 1 300 000 pozycji. Ilość metrów bieżących na półkach wyniosła 15000 (słynne Archiwum Nationales w Paryżu miało w tym czasie 20000 mb.).
Pozdrawiam Jerzy.
(na podstawie opracowania ‘Wilno i Ziemia Wileńska’ Wilno 1937 r., t. 2 s. 126)
Dekret z dnia7.II.1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami, określił obowiązki archiwów państwowych jako instytucji przeznaczonej do (cytat):
a. Przechowywania aktów i dokumentów, które powstały i powstawać będą wskutek urzędowania czynności władz, urzędów i jakichkolwiek organów Państwa Polskiego, władz kościelnych, wyznaniowych, instytucji i korporacji publicznych i prywatnych na ziemiach polskich istniejących dalej organów państwowych rosyjskich, które działały w obrębie Państwa Polskiego a także organów władz okupacyjnych.
b. Do gromadzenia i przechowywania wszelkiego rodzaju zabytków rękopiśmiennych dotyczących kultury, dziejów i stosunków wewnętrznych i zewnętrznych Państwa lub jego części
Koniec cytatu.
Ten dekret ukazał się wcześniej niż rozpoczęło działalność Archiwum Państwowe w Wilnie, zajętym wówczas przez bolszewików. Jednak Rada archiwalna w Warszawie na wniosek ówczesnego dyrektora archiwum w Piotrkowie p. Wacława Gizberta-Studnickiego objęła i Wilno wraz z Ziemiami Wschodnimi, na które zamierzało wkroczyć Wojsko Polskie. Pan Studnicki przybył do Wilna i po otrzymaniu potwierdzenia mandatu u władz, zajął się archiwami. Zarząd archiwalny przechodził różnego rodzaju losy, jednak zawsze starał się zabezpieczyć archiwa w Wilnie i na prowincji. Przede wszystkim scentralizowano archiwa istniejące za czasów rosyjskich tzn. centralne archiwum państwowe, gen.-gubernatorskie, gubernatorskie i gubernialnego urzędu, sądowe, skarbowe, kontroli państwowej oraz dóbr państwowych. Po pewnym czasie w skład jego weszły archiwa: wileńskiej deputacji szlacheckiej, ‘murawiewskiego’ muzeum, wileńskiego okręgu szkolnego, konsystorza unickiego i prawosławnego. Już za czasów Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, te właśnie akta zostały włączone do Archiwum Państwowego i przez to uratowane zostały od zniszczenia (np. akta szlacheckie gniły w jakiejś wilgotnej szopie, akta szkolne były w niezamkniętym lokalu, a akta konsystorskie przeznaczono na sprzedaż). Jednak już w latach 1919-1920 archiwum zaczęło służyć potrzebom nauki. Korzystali z niego min. profesorowie wskrzeszonej Wszechnicy Batoriańskiej. Służenie społeczeństwu poprzez udzielanie informacji, wydawanie wyciągów z akt itp. rozpoczęło się dopiero po ewakuacji i wyzwoleniu Wilna 9.X.1920 r. Okupacja bolszewicko-litewska nie zaszkodziła specjalnie archiwum, które było wówczas pod opieką jedynej urzędniczki dr Polaczkówny, a po powstaniu Litwy Środkowej przyjęło nazwę: ‘Wydziału archiwów państwowych w Wilne’. Następnie było zależne od różnych urzędów, aż w końcu znalazło się pod zarządem Min. W. R. i O. P. Wydziału Archiwów (ok. XII.1922 r.). Archiwum liczyło wówczas 25 osób a następnie w wyniku sanacji skarbowej liczba pracowników spadła do 10 osób (1. VII. 1922). Jednak istniała silna potrzeba i konieczność sporządzania wykazów, skorowidzów, konieczności rozsegregowania paczek z aktami i ponownego ich ułożenia. Dlatego też od maja 1922 do 1923 r. pracowali tam tzw. dictariusze, których liczba sięgała 40 osób. Byli to inteligentni zdemobilizowani wojskowi płatni z funduszu Komitetu. Była też zdemobilizowana młodzież, która pracowała pod kierunkiem bpa Bandurskiego. W 1923 r. ks. Szukalski z Inowrocławia przekazał ‘archiwum smołwiańskie’ uratowana na froncie w 1917 r. W 1925 TPN w Wilnie przekazało: akta kancelarii kuratora, akta deputacji szlacheckiej, akta konsystorza prawosławnego. W roku 1926 Izba Kontroli państwowej w Wilnie przekazała w 229 dużych paczkach akta urzędów Litwy Środkowej. W 1927 r. Biblioteka USB przekazała szereg woluminów akt sądowych z XVIII i XIX w a w 1931 r. przekazano kilkadziesiąt tysięcy voluminów z Sądu Okręgowego (z lat 1911-1918). Rosjanie wywieźli najstarsze (najcenniejsze) księgi z przed 1700 r. Ponadto zwrócono archiwum państwowemu w Lublinie dział lubelski, w wieku ubiegłym wcielony do Wilna. Poza foliałami w archiwum akt dawnych przechowuje się kilkaset fascykułów, tudzież teki z widzimusami z w. XVII-XIX, które w ilości 20 000 zostały ułożone wg sądów w porządku chronologicznym w 154 tekach. Akta tego działu pochodzą z lat 1467-1831. Z byłego archiwum murawiewskiego pozyskano pierwszorzędny materiał do powstania styczniowego na terenie Litwy i Białej Rusi.
Dział konsystorski zawierał akta konsystorzy unickich z okresu 1767-1839 i prawosławnych z lat 1786-1915. Dział akt zarządu dóbr pałacowych został starannie opracowany za okres 1813-1915. Dział akt deputacji szlacheckiej wyprowadzono z kompletnego chaosu i podzielono na grupy z lat 1798-1910 i sporządzono szereg skorowidzów i inwentarzów do tych grup. Dzięki tym inwentarzom szereg osób otrzymało obywatelstwo. Dział akt Litwy Środkowej i Wojenne nie został jeszcze wtedy zamknięty i jest zrobiony prowizorycznie. Dział akt wileńskiego okręgu szkolnego zawiera archiwalia z lat 1771-1914. Dział akt Kontroli wybrakował 1927 roku 33 tony akt. Skrótowo o bibliotekach. Ogólna liczba voluminów, zeszytów i tek z rękopisami wyniosła 1 300 000 pozycji. Ilość metrów bieżących na półkach wyniosła 15000 (słynne Archiwum Nationales w Paryżu miało w tym czasie 20000 mb.).
Pozdrawiam Jerzy.
